جزیره قشم: بومی سازی و حفظ هویت ملی

گفتگو با دکتر شهریار مشیری

شهاب الدین ارفعی ـ احمد زهادی


مقدمه : شهابالدین ارفعی، هویت ملی نگرانی بسیاری است که نمیدانم در حال رشد است یا به مسیر فنا می­‌رود. تجلی هویت ملی را در اجزاء جامعه می­توان جستجو

نمود. در رفتار و گفتار، در تعامل افراد، در هنر و در معماری که پایدارترین بخش هویتی را به عنوان یادگار، در خود ذخیره و به آیندگان منتقل می­‌کند.

آنچه ما را نگران کرده، شاید، ویرانی این یادگارهاست که از سوئی موجب گسست ارتباط ما با پیش از خودمان گشته و بخش دیگر، تداوم نیافتن تفکر ساخت­و­ساز به

دلیل تغییرات ناشی از الگوی زندگی، تعریف خاص و شاید ناصحیح از مدرنیته و در نهایت، نظام آموزشی حاکم بر دانشگاه­ها که فارغ از پیشینه تاریخی، ابداع و تقلید از

فرابوم را مجاز می­شمارند و شتاب ماشین­ها که مجال اندیشه را از ما می­گیرد. همه و همه، این گسست را تشدید نموده و دورنمای تاریکی را به ما می­نمایاند.

موضوع نگرانی یادشده، وقتی به گوشه و کنار کشور می­رسد، از پیرامون پایتخت و میانه کشور، اسفناک­تر می­شود، روستاها و مجموعه­های زیستی کمتر شناخته شده

در گوشه و کنار، در معرض نابودی وسیع­تری قرار دارند و امکان ناپدیدشدنشان بیشتر است.

در چنین موقعیتی و به دلیل حضور دکتر شهریار مشیری به عنوان مدیر عامل منطقه آزاد قشم که خود در یک موقعیت جغرافیائی ویژه و دور از مرکز واقع شده و

دربرگیرنده یکی از غنایم بافت تاریخی کشورمان است، تصمیم گرفتیم که به گفتگو بنشینیم. از مهندس احمد زهادی، که همیشه نگهبان تلاشگری در زمینه­‌های حفظ

هویت ملی و انتقال و انتشار آن بوده، دعوت کردم و ابتدا او را به عنوان مدیر مسئول دو مجله داخلی و بینالمللی، معماری و ساختمان و 2A معرفی کردم و بعد

سوالها و جوابها مطرح گردید.

 

گفتگو با دکتر شهریار مشیری

ارفعی: آقای دکتر مشیری، ما از دو لحاظ نقطه  نظراتمان را با شما مطرح میکنیم، یکی به لحاظ شأن مسئولیتی حضرتعالی است که در منطقه آزاد قشم به لحاظ موقعیت

و اهمیتش، مسئولیتش را با همه مشکلاتی که امروز برای همه روشن است پذیرفته­اید و بهره­ی این پیگیری شما را ما همه میبریم. موضوع دوم این است که جنابعالی

به لحاظ رشته تحصیلی و تخصصتان، در حقیقت به عنوان یک معمار، نکته­سنجی و دقت خاص دارید، نسبت به هویت بومی و ساختار منطقه، و این موضوع هم اهمیت

گفتگو با شما را تاکید می­‌کند و هم تصمیمات جنابعالی را در این مقطع حساس، بسیار مهمتر و شکوفاتر برای جمع مرتبط، تعریف و حائز اهمیت ویژه می­‌گرداند. با این

مقدمه که خدمت شما عرض کردم، اجازه می­‌خواهم که آقای مهندس زهادی مطلب را ادامه دهند.

احمد زهادی: در حال حاضر بیش از هشت سال است که ناشر مجله تخصصی 2A و در سطح بینالمللی هستم و تاکنون مطالعات و تحقیقاتی مهم و موثری در حوزه

کشورهای خلیج فارس و به خصوص ایران با گرایشهای، فرهنگ، رسوم، میراث و تاریخ انجام دادم و در مجله منتشر گردیده است، از آنجایی که جزیره قشم یکی از

مهمترین مناطق حاشیه خلیج فارس است و هنوز بسیاری از مکانهای جزیره شرایط بومی خودش را حفظ کرده و در تصویر کلی اصالت واقعی را منعکس میکند، ابتدا

سوالم را خیلی کلی مطرح میکنم که اصولاً سیاستهای کلی شما در ارتباط با حفظ و توسعه بومیگرایی و همچنین اصالتی که مردم جزیره با آن زندگی میکنند چیست؟

همچنین برای حفظ و نگهداری ساختار معماری در منطقه لافت که زندگی به همان شکل بومی جزیره در آنجا جاری است چه اهداف و برنامههایی دارید؟

 

دکتر شهریار مشیری: سیاستی که من برای منطقه آزاد قشم در نظر گرفتم تحت عنوان بومیسازی که منظور از بومی سازی حفظ هویت ملی این جزیره است. حفظ

ارزشها، معماری، آداب و رسوم و سنن که در این جزیره وجود دارد به خاطر اینکه اگر این موارد را رعایت نکنیم و زنده نگه نداریم ظرف چند سال آینده به واسطه

مهاجرتهایی که به وجود می آید و الگو برداریهایی که از اطراف به منطقه وارد میشود به زودی هم معماریمان را فراموش میکنیم هم آداب لباس پوشیدنمان و هم

رسوممان را از دست میدهیم.

برای مثال به شهر دبی توجه بفرمایید که کمتر فرهنگ اسلامی و عربی در آن به چشم میخورد چونکه در سالهای اولیه توسعه اقتصادی شروع به ساختن احجام

کریستالی و ساختمانهای بسیار بلند کردند و ناگهان متوجه شدند که این معماری از هویت این کشور دور هستند و دوباره به ساختن مناطقی مشغول شدند بنام مدینه

جمیره که شبیه ساختمانهای قدیم بندر لنگه، بستک و بندرعباس و بهطور کلی جنوب ایران و در عین حال معماری و ساختمانهای ما که دارای ایوان و بادگیر هستند را

الگو کردند تا به توریستهایی که به این شهر سفر میکنند تمدن و فرهنگشان را نشان دهند و این معماری را بنام حودشان ثبت کنند مثلاً تقاضای ثبت جهانی بادگیر را

بهنام خودشان کردند در صورتی که بادگیر اصالتا ایرانیست و نه تنها در جنوب ایران بلکه در کویر ایران بادگیر وجود دارد و بادگیرها در ایران به دو دسته تقسیم

میشوند و ۱ـ بادگیر برای مناطق گرم و خشک و ۲ـ بادگیر برای مناطق گرم و مرطوب. وقتی که کشورهای دیگر میخواهند معماری و آداب و رسوم ما را بنام خودشان

ثبت کنند ما باید آگاه باشیم و سعی در نگهداری میراثمان کنیم. چون ما هنوز ساختمانهای قدیمی که در لافت و قشم و ... پابرجاست را در اختیار داریم. اگر  تشویق به

نگهداری و حفظ این میراث فرهنگی نکنیم به مرور آنها را از دست خواهیم داد و فاقد هویت میشویم. مثلا در شهر تهران که پایتخت ایران است تا ۶۰ سال پیش

مکتبی در دنیای معماری بنام مکتب تهران بوده است. در ایتالیا هم که بنده درس خواندهام از تاریخ معماری ایران دو مکتب را تدریس میکردند اول مکتب اصفهان که

مربوط به دوره صفویه و مکتب تهران متعلق به دوره قاجاریه است اما متاسفانه به واسطه بیتوجهی ما به شهر تهران چیزی از مکتب تهران نداریم و فقط در کتابها و

چند عکس باید به دنبال آن بگردیم و اگر فکر اساسی برای کشورمان نکنیم همه آثارمان را به همین صورت از دست میدهیم مخصوصا در مناطق آزاد تجاری به خاطر

نوع اقتصاد و سرعت نفوذ و نقل و انتقالات انسانی و سرعت ساخت و ساز به مراتب بیشتر است  و سریعتر از بین میرود، بنابراین در شهرسازی و طراحی شهری در

جزیره قشم باید با اقلیم گرم و مرطوب سازگار باشد و طراحی  شهرکهایی که میخواهند در این جزیره ساخته شوند باید هماهنگ با اقلیم و همچنین اقتباسی از گذشتگان

باشند با اینکه از تکنولوژی و مواد پیشرفته در آنها استفاده میشود، با این وجود بایستی روح حاکم بر این شهرها معماری اصیل خودمان باشد مثلا نکته جالبی که

میتوانم به آن اشاره کنم در شهرهای ساحلی در زمان قدیم تمام جادههای که احداث میشدند همه عمود بر دریا بودند و در مسیر بادهای غالب که از دریا به داخل کشیده

شوند و یک دالان و کوران باد ایجاد می‌‌کردند امام متاسفانه در شهرسازیهای جدید مخصوصا در سالهای اخیر خیابانها همه به موازات دریا ساخته میشوند که جلو باد

را به داخل شهرها میگیرد به هر حال و با این وجود، وظیفه من این است که حداقل در جزیره قشم بتوانم مانع از دست رفتن معماری، فرهنگ و آداب و سنن کشورمان

شوم. برای مثال اگر کسی بخواهد در لافت ساختمانی بسازد و از ساختار معماری سنتی پیروی کند و یا حتی یک بادگیر در ساختمانش بسازد، به منطقه ازاد قشم وجهی

پرداخت نمیشود و این طرح بهدلیل تشویق به احداث ساختمانهای هماهنگ با منطقه است. منظور از بافت فرسوده همان ساختمانهای کلنگی هستند و در صورتی که

بافت تاریخی همان بافت گذشته و با احترام و اصالت است که این ساختمانها مرمت و احیا میگردند.

 

زهادی: آیا برنامهای برای بهبود روند توسعه معماری و شهرسازی در جزیره قشم پیشبینی کردهاید؟

 

دکتر مشیری: کمیتهای در بخش صدور پروانههای ساختمانی سازمان منطقه آزاد قشم تشکیل شده که هماهنگی بین ساختمان با اقلیم و معماری بومی و سنتی را بررسی

کنند و در صورت سازگاری موارد فوق، پروانه ساخت صادر میشود و در صورت عدم سازگاری مشاوران جهت برطرف نمودن مشکلات طرحی در سازمان و بخش

فوقالذکر حضور دارند. بنابراین دست مشاورانی که با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی کار میکنند نسبت گذشته بازتر است.

 

زهادی: آیا از طرف شما (منطقه آزاد قشم) تحقیقات مدونی مانند دفترچه تهیه شده است، که راجع به فعالیت معماری یا ساختمان در جزیره اطلاعات و الگوها و

دستورالعملها به شخص طراح تحویل داده شود؟

 

دکتر مشیری: هنوز کتابچهای که مورد نظر شماست تدوین نشده اما بخشنامه اجرایی آن صادر شده و امیدوار هستم که در ماههای باقیمانده از سال ۱۳۹۲ این کار 

عملی شود و ما مختصاتی را بتوانیم به صورت دفترچه به مشاوران ابلاغ کنیم و مبنای حرکت و طراحی را به آنها نشان دهیم.

 

زهادی: همه ما میدانیم که فضا خود یک مربی است، جزیره قشم نیز مکانها و فضاهای بکر و دست نخوردهای دارد که حضور در ابعاد مختلف برای گردشگران،

محققان، دانشجویان و ... در این جزیره هم به نفع جزیره و رونق آن است و هم به نفع بازدیدکنندگان جزیره در کسب تجربه از این زیباییهای طبیعی و مواجه با تمام

شرایط بومی آنجاست، سوالم این است: آیا حضرتعالی برنامهای برای حضور هر چه بیشتر نیروی انسانی و حتی برای توریست و محققین خارجی دارید؟

دکتر مشیری: من امیدوارم که بتوانیم برای تحقق این امر شرایطی را فراهم کنیم و با کمک هموطنان یا حتی کسانی که خارج از کشورند به هر صورت در این مورد یک

تجربه دارند استفاده کنیم و حتما نیازی نیست که ایرانی باشند استفاده از تجربیات سایر ملل جهت پیشرفت و توسعه این جزیره بدون از دست دادن فرهنگ اصیل ایرانی

قابل قبول است.

 

زهادی: آیا برنامه مشخص و حائز اهمیتی برای آینده جزیره در نظر دارید؟

 

دکتر مشیری: از برنامه های آینده جزیره می توانم به طرح جامع جزیره قشم توسط شرکت Seiko که شرکت مشاوره بسیار موفق سوئدیست که این شرکت مناطق

آزاد تجاری سنگاپور، مالزی و چند منطقه تجاری دنیا را  نیزطراحی کردهاند، در سال ۱۳۷۰ که منطقه آزاد در قشم به وجود آمد این شرکت طرح جامعی را در زمان

دکتر شمس اردکانی برای توسعه منطقه آزاد با هزینه دولت سوئد ارائه داد، اما متاسفانه بعد از رفتن آقای اردکانی این طرح بایگانی شد و در هشت سال اخیر به طور کل

هیچ توجهی به آن مطالعات نشده است و مشاوران در پروژههای مختلف به طور سرخود به طراحی در جزیره پرداختند و تمام اصول و قواعدی که شرکت Seiko تنظیم

گردیده بود زیر پا گذاشتند، ما مجددا به همان طرح برگشتیم و به دنبال تقاضا برای آسیبشناسی از جزیره توسط این شرکت هستیم تا متوجه شویم این طرح چرا محقق

نشده و بعد طرح تفضیلی برای جزیره تهیه شود، که بتواند بر مبنای این طرح مدون راههای رو به جلویی را داشته باشیم.

 

زهادی: آیا ساختمانهای بلندی که به خصوص در مناطق بومینشین جزیره قشم طراحی شدهاند و از ماههای گذشته تبلیغات برای فروش واحدهای مسکونی، اداری و

تجاری این برجها انجام شده، به ساخت و احداث محقق میگردند؟ یکی از مهمترین آنها گودبرداری فرودگاه قدیم جزیره قشم است، آیا در این محل آن برج احداث

میشود؟

 

دکتر مشیری: در مورد پروژه فرودگاه قدیم باید به عرض شما برسانم که ما از دادگستری قشم تقاضای ابطال آن قرارداد را کردهایم و منتظر کمک دستگاه قضایی هستیم

این موضوع که حق و حقوق مردم قشم به خودشان برگردد مهم است، متاسفانه واگذاری فرودگاه قدیم که یکی از قدیمیترین فرودگاههای ایران بوده و بعد از

فرودگاههای تهران، بندر لنگه، جاسک (چهارمین فرودگاه احداث شده) از زمان ورود هواپیما به ایران بوده است، فرودگاه قشم قدمت تاریخی داشته و پروژه ملی

محسوب میشود، اصلا نبایستی به تاراج میرفته و این یک غارت اموال عمومی است که امیدوارم دستگاه قضایی بتواند جلوی این پروژهها را بگیرد.

 

زهادی: حضور شما در جزیره قشم در راه اندیشه بومیگرایی و توجه به فرهنگ، آداب و معماری این منطقه مقتنم است و از شما قدردانی مینمائیم.

 

ارفعی: من از شما بسیار تشکر می کنم و این تشکر از دو منظر است، یکی اینکه شخص جنابعالی فعالیتهای ارزشمندی برای جزیره انجام دادهای و منظر دوم بسیار

خوشحالیم که فردی از استان در مصدر این کار مهم و موقعیت شاخص قرار گرفته صحبتهای شما در مجله درج خواهد شد و به شما تقدیم میشود.

 


چاپ