قرن ۲۱، موزهها و کارکردهای نو

علیرضا قلی نژاد

مبدأ اسم موزه در یونان قدیم از معبدی که به موزها اختصاص داشت، به وجود آمده است و موزها دختران ژوپیتر که خدایان الهامبخش علم، ادبیات، هنر، موسیقی،

حجاری محسوب  میشدند، بودند. موزها یا پریان الهامبخش شعر و هنر، جایگاه مهمی را در میتولوژی یونان به خود اختصاص دادهاند. برای واژه موزه، نمیتوان

معادل مناسبی در زبان فارسی پیدا نمود، زیرا «موز» در افسانه خدایان یونان خدائیست که وظیفهاش الهام بخشیدن به  شاعر و هنرمند میباشد.

شکلگیری سازمانی به نام موزه با اهداف یاد شدهی آن تقریباً از قرن ۱۴ و ۱۵ میلادی آغاز گردید. اطلاق لفظ موزه به سازمانی که وظیفهاش نگهداری از اشیاء دارای

ارزشهای فرهنگی است پس از تشکیل اجلاس F.N.C در فرانسه در سال ۱۷۹۲ میلادی صورت گرفت و از آن زمان به بعد جنبه عمومی یافت. شورای بینالمللی

موزهها «ایکوم» که زیر نظر یونسکو فعالیت میکند در بند سه و چهار اساسنامه خود موزه را این گونه تعریف کردهاست: موزه مؤسسهای است غیر انتفاعی و دائمی

که درهای آن به روی همگان باز است و در خدمت جامعه و توسعه آن فعالیت میکند. بنا براین تعریف موزهها به منظور مطالعه، آموزش و التذاذ مراجعین در پی

گردآوری، حفاظت، پژوهش، نشر و نمایش شواهد مادی و غیرمادی جوامع و محیط زندگی آنها بر میآیند. طبیعتا بر مبنای تعریف فوق مبانی عملکردی بناهای موزهای

و در نتیجه ضوابط و استانداردهای طراحی موزهها تدوین و ملاک عمل قرار گرفته است.

درفرهنگ فارسی معین ذیل عنوان موزه چنین آمده است: «مجموعه آثار باستانی و یا محلی که آثار باستانی را در آن نگهداری میکنند» و بنا به این تعریف طراحی

موزه بر پایه طراحی فضاهای نمایش آثار فرهنگی ـ تاریخی و خدمات وابسته به آن انجام میگیرد. در این رابطه بخشهای نگهبانی و حفاظت فیزیکی یا الکترونیک و

همچنین انبارها و بخشهای مرمت اشیای موزه نیز در طرحها مورد توجه میباشند و طبیعتا بخشهای اداری، خدماتی و تاسیساتی نیز از بخشهای وابسته به موزه به

شمار میروند. همچنین فضاهائی نظیر سالن اجتماعات و یا خدماتی نظیر کافه و یا کتابخانه نیز در فهرست عملکردهای مورد طراحی در فضاهای  موزه ای به چشم

می خورد اما مراد از تجمع فضاهای عملکردی فوق در طرحهای موزهای با این پیش فرض صورت می گیرد که کارکرد واجب موزه نمایش آثار فرهنگی ـ تاریخی

میباشد و سایر عملکردهای پیش گفته به نوعی از مستحبات مورد توجه به شمار میروند.

 این در حالیست که فضاهای موزهای در جهان امروز به مانند تمامی زمینههای اجتماعی و فرهنگی متناسب  با تحولات تکنیکی در عرصه ساخت، در معرض تحولات

محتوائی و مفهومی در عرصههای کارکردی و ایفای نقش اجتماعی شان قرار گرفتهاند. گر چه عملکرد فضاهای موزهای و خلوص این فضاها میبایست آسیبی به

خوانایی و وضوح اشیاء درون موزه نزند اما به نظر میرسد احاطه بر شخصیت موزه و باز تعریف آن درتبیین  جایگاه و کارکردهای محتوائی ـ عملکردی و  در نتیجه

کالبدی آن در دوران معا صر، در فرآیند طراحی از اهمیت ویژهای برخوردار میباشد.

تحولی که ساخت موزه در دوران معاصر در نحوه نگاه به موزه به عنوان فضائی پیچیده بوجود آورده است، غیر قابل انکار میباشد. موزههای چون موزه هنر مدرن

سانفرانسیسکو اثر ماریو بوتا و یا طرح سازماندهی محوطه موزه لوور با طراحی «آی ـ ام ـ پی» ، موزه هنری میلواکی با طراحی «سانتیاگو کالاتراوا» و یا موزه

هنرهای معاصربارسلون با طرحی از «ریچارد می یر» و بسیاری دیگر از طرحهای موزهای نقش مهمی در این تغییر نگاه داشتهاند. این پیچیدگی از یک سو حاصل

خلاقیت طراحان و یا تاثیر مفاهیم جدیدی نظیر معماری پایدار، معماری سبز و ... و همچنین پیشرفت های تکنیکی در عرصه ساخت میباشد و از سوی دیگر، تحت تاثیر

ارتقای جایگاه موزهها در تعامل با عرصههای متنوع اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و ... جوامع امروزی میباشد. بدین ترتیب و تحت اهداف وتعاریفی که مستمرا و هر

ساله به مناسبت فرارسیدن روز جهانی موزه، مصادف با ۱۸ می (۲۸ اردیبهشت) از سوی شورای بینالمللی موزهها «ایکوم» اعلام می میشود، نقش و جایگاه موزهها

هر ساله مورد توجه مجدد قرار میگیرد تا همگام با تغییر و افزایش نیازهای فرهنگی و اجتماعی جوامع، موزهها نیز به عنوان یکی از مهمترین پایگاههای فرهنگی در

هر کشور به ایفای نقش موثر خود نایل گردند. بدین ترتیب در دنیای امروز موزهها اهدافی فراتر از به نمایش در آوردن  و یا نگاهداری اشیای تاریخی را دنبال میکنند.

برخی از این اهداف عبارتند ازایفای نقش موزهها در جهانی شدن (۲۰۰۲ میلادی)، معرفی میراث معنوی (۲۰۰۴ میلادی)، ارتباط و توجه به جوانان (۲۰۰۶ میلادی)،

تغییر و توسعه اجتماعی (۲۰۰۸ میلادی)،  هماهنگی  اجتماعی (۲۰۰۹ میلادی)، خاطره جمعی (۲۰۱۱ میلادی)، تغییر و تحولات جهانی ، الهام ها و ایده های جدید

برای مواجه شدن با  چالشهای جهان امروز (۲۰۱۲)، و ...

همان گونه که مشاهده میشود در دنیای امروز تکالیف متنوع و پیچیدهتری فراتر از نمایش آثار تاریخی به عهده موزهها گذاشته شده است و طبیعتاً جایگاه جدید موزهها

در ارتقای فرهنگی و اجتماعی جوامع و در نتیجه تعامل بیشتر آنها با مردم، در تدوین برنامههای طراحی و ارائه طرح های معماری از اهمیت ویژهای برخوردار خواهد

بود. بدین ترتیب جواب گویی نهادهای موزهای به تکالیف جدیدی که بر عهده آنها نهاده شده است در گرو توجه جامعه طراحان کشور به ارائه ظرفیتهای جدید

عملکردی، ساختاری و کالبدی در قالب طرحهای معماری نهادهای موزهای میباشد. بدیهی است در این زمینه توجه به هویتهای معماری ایرانی به عنوان عاملی موثر

در تقویت ارتباط با جامعه نقشی کلیدی ایفا خواهد نمود.




چاپ