سودای‭ ‬شکست‭ ‬آسمان‭ . . .‬

بابیلونیسم‭ ‬ایرانی

‭ ‬شهاب‭ ‬میرزاییان




نخستین‭ ‬باری‭ ‬که‭ ‬انسان‭ ‬سودای‭ ‬فتح‭ ‬آسمان‭ ‬را‭ ‬داشت،‭ ‬نه‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬سود‭ ‬اقتصادی‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬سبب‭ ‬به‭ ‬رخ‭ ‬کشیدن‭ ‬قدرت‭ ‬پادشاه‭ ‬زمین‭ ‬به‭ ‬خدای‭ ‬آسمان‭ ‬بود‭. ‬صحنه‭ ‬دراماتیک‭ ‬شلیک‭ ‬نافرجام‭ ‬تیر‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬آسمان‭ ‬برای‭ ‬کشتن‭ ‬خدای‭ ‬آسمان‭ ‬و‭ ‬نفرین‭ ‬آسمان‭ ‬بر‭ ‬زمینیان‭ ‬که‭ ‬سبب‭ ‬ناتمام‭ ‬ماندن‭ ‬برج‭ ‬بابل‭ ‬شد،‭ ‬شاید‭ ‬صحنه‌ای‭ ‬ماندگار‭ ‬در‭ ‬حافظه‭ ‬آدمی‭ ‬باشد‭. ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬تاریخ‭ ‬نمادی‭ ‬از‭ ‬تسلط‭ ‬گروه‭ ‬یا‭ ‬فردی‭ ‬خاص‭ ‬بر‭ ‬سرزمین‭ ‬یا‭ ‬قوم‭ ‬مشخصی‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬اهرام‭ ‬مصر،‭ ‬کلیساهای‭ ‬گوتیک،‭ ‬مقابر‭ ‬و‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬عصر‭ ‬مغول‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬نمونه‌هایی‭ ‬از‭ ‬جریان‌های‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی‭ ‬بوده‌اند‭.‬

پیشرفت‭ ‬فن‭ ‬ساخت،‭ ‬فشرده‌سازی‭ ‬فضای‭ ‬شهری‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬تملک‭ ‬عرصه‭ ‬و‭ ‬زمین‌های‭ ‬مرغوب‭ ‬شهری‭ ‬از‭ ‬اواخر‭ ‬قرن‭ ‬نوزدهم‭ ‬موجب‭ ‬رشد‭ ‬چشمگیر‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی‭ ‬در‭ ‬جهان‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬مسابقه‭ ‬مرتفع‭ ‬سازی‭ ‬در‭ ‬جهان‭ ‬از‭ ‬اواسط‭ ‬قرن‭ ‬گذشته‭ ‬سرعت‭ ‬بیشتری‭ ‬گرفت‭. ‬اندیشه‌های‭ ‬نقادانه‭ ‬بر‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی‭ ‬چون‭ ‬فریادهای‭ ‬بی‭ ‬نتیجه‭ ‬و‭ ‬تقلاهای‭ ‬نافرجام‭ ‬گوریل‭ ‬عظیم‭ ‬الجثه‌ای‭ ‬می‌ماند‭ ‬که‭ ‬سرانجام‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬جهان‭ ‬مدرن‭ ‬مغلوب‭ ‬شد‭. ‬

روزگاری‭ ‬بلندترین‭ ‬ساختمان‭ ‬تهران‭ ‬شمس العماره‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬شاه‭ ‬قاجار‭ ‬بر‭ ‬فرازش‭ ‬تهران‭ ‬را‭ ‬می‌نگریست‭ ‬و‭ ‬نقل‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬ارتفاعش‭ ‬نخستین‭ ‬ساختمانی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬تهران‭ ‬آفتاب‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬می‌تابید‭. ‬سودای‭ ‬شاه‭ ‬ایران‭ ‬نه‭ ‬تسخیر‭ ‬آسمان‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬نقد‭ ‬ساختار‭ ‬کوتاه‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬تملک‭ ‬عرصه‌های‭ ‬مرغوب‭ ‬شهر،‭ ‬شاید‭ ‬صرفا‭ ‬میلی‭ ‬شخصی‭ ‬بود‭ ‬برای‭ ‬نظاره‭ ‬رعیت‭ . . . ‬

اما‭ ‬رعیت‭ ‬کوتاه‭ ‬نشین‭ ‬مالکی‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬شمس‭ ‬العماره‭ ‬دیگر‭ ‬تنها‭ ‬برایش‭ ‬ساختمانی‭ ‬کوتاه‭ ‬بود‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬تسخیر‭ ‬هر‭ ‬چه‭ ‬بلندتر‭ ‬آسمان‭ ‬است‭. ‬رقابت‭ ‬رعیت‌های‭ ‬دیروز‭ ‬برای‭ ‬ربودن‭ ‬عرصه‭ ‬آسمان‭ ‬شهر،‭ ‬امروز‭ ‬چالشی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬موافقان‭ ‬و‭ ‬مخالفان‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬دارد‭. ‬تجربه‭ ‬امروز‭ ‬ما‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬چه‭ ‬اندازه،‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬دادن‭ ‬منظرهای‭ ‬طبیعی‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬جایگزین‭ ‬شدن‭ ‬آن‭ ‬با‭ ‬انبوه‭ ‬ترکیب‌های‭ ‬عمودی‭ ‬توانسته‭ ‬ظاهری‭ ‬مناسبی‭ ‬برای‭ ‬شهر‭ ‬خلق‭ ‬کند‭.‬

تجربه‭ ‬اندک‭ ‬معماران‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬مواجه‭ ‬با‭ ‬موضوع‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬سو‭ ‬و‭ ‬موانع‭ ‬مختلف‭ ‬در‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‌ها‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شماره‭ ‬بدون‭ ‬القای‭ ‬نظری‭ ‬مشخص‭ ‬پیش‭ ‬روی‭ ‬مخاطبان‭ ‬است‭.‬

شاید‭ ‬همچنان‭ ‬آدمی‭ ‬در‭ ‬سودای‭ ‬شلیک‭ ‬تیری‭ ‬بی‭ ‬بازگشت‭ ‬است‭ . . . ‬

تجربه‌های‭ ‬معماران‭ ‬در‭ ‬برخورد‭ ‬با‭ ‬موضوع‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭:‬

این‭ ‬که‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬یا‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬ساختمانی‭ ‬اطلاق‭ ‬می‌شود‭ ‬دارای‭ ‬دو‭ ‬جنبه‭ ‬تعریفی‭ ‬متفاوت‭ ‬است‭:‬

نخست‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬ضابطه‭ ‬و‭ ‬مقررات‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬تعریف‭ ‬عام‭ ‬که‭ ‬ساختمان‭ ‬یازده‭ ‬طبقه‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬قلمداد‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬تعریف‭ ‬دوم‭ ‬که‭ ‬شاید،‭ ‬تعریف‭ ‬منطقه‌ای‭ ‬و‭ ‬محدود‭ ‬باشد‭ ‬هر‭ ‬ساختمان‭ ‬شاخص‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬اطراف‭ ‬شاخص‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬دارای‭ ‬دید‭ ‬محلی‭ ‬متمایز‭ ‬را‭ ‬نیز‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬ساختمانی‭ ‬بلند‭ ‬قلمداد‭ ‬کرد‭. ‬

تجربه‭ ‬معماران‭ ‬معاصر‭ ‬در‭ ‬موضوع‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی،‭ ‬نشان‭ ‬از‭ ‬نحوه‭ ‬برخورد‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬ترکیب‭ ‬عمودی‭ ‬دارد؛‭ ‬موضوعی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬ماهیت‭ ‬افقی‭ ‬بیشتر‭ ‬پروژه‌های‭ ‬معماری،‭ ‬چالشی‭ ‬متفاوت‭ ‬برای‭ ‬معماران‭ ‬است‭. ‬معیار‭ ‬انتخاب‭ ‬پروژه‌ها‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬موقعیت،‭ ‬تاثیر‭ ‬گذاری،‭ ‬تعداد‭ ‬طبقات‭ ‬پروژه‌ها‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬قابلیت‌های‭ ‬ذهنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬معماران‭ ‬در‭ ‬برخورد‭ ‬با‭ ‬موضوع‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬بوده‭ ‬است‭.‬

 

چاپ