تجربه‭ ‬سه‭ ‬دهه‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی‭ ‬در‭ ‬تبریز


کامران‭ ‬دهقان

همکاران‭ ‬پژوهش‭: ‬آیسان‭ ‬طباطبایی،‭ ‬شیما‭ ‬احمدی




درست‭ ‬سر‭ ‬بدان‭ ‬جانب‭ ‬نگردانده‭ ‬بودم‭ ‬که‭ ‬پنداشتم‭ ‬برج‌هایی‭ ‬بلند‭ ‬و‭ ‬بی‌شمار‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬خویش‭ ‬می‌بینم‭. ‬پرسیدم‭: ‬استاد‭ ‬بگو‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬کدام‭ ‬شهر‭ ‬است؟

گفت‭: ‬‮«‬چون‭ ‬تو‭ ‬می‌کوشی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬نیروی‭ ‬نگاه‭ ‬خویش‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬حد‭ ‬امکان‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬تاریکی‭ ‬رخنه‭ ‬کنی‭ ‬راه‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬اندیشه‭ ‬خود‭ ‬بستی؛‭ ‬اما‭ ‬اگر‭ ‬خود‭ ‬بدانجا‭ ‬نزدیک‭ ‬شوی‭ ‬در‭ ‬خواهی‭ ‬یافت‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬چه‭ ‬اندازه‭ ‬حواس‭ ‬ما‭ ‬از‭ ‬دور‭ ‬مایه‭ ‬گمراهی‭ ‬مایند‭. ‬پس‭ ‬اندکی‭ ‬پیش‭ ‬بشتاب‭.‬‮»‬

آنگاه‭ ‬دست‭ ‬مرا‭ ‬صمیمانه‭ ‬در‭ ‬دست‭ ‬خویش‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬پیش‭ ‬از‭ ‬آن‌که‭ ‬نزدیک‌تر‭ ‬رفته‭ ‬باشیم،‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬عجائبی‭ ‬که‭ ‬خواهی‭ ‬دید‭ ‬کمتر‭ ‬به‭ ‬شگفتت‭ ‬آرد،‭ ‬آگاه‭ ‬باش‭ ‬که‭ ‬این‌ها‭ ‬برج‌هایی‭ ‬نیستند،‭ ‬بلکه‭ ‬عفریتانی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬ناف‭ ‬به‭ ‬پایین،‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬چاه‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬گرداگرد‭ ‬لبه‭ ‬آن‭ ‬جای‭ ‬گرفته‌اند‭.‬‮»‬‭ ‬

‭(‬دانته،‭ ‬کمدی‭ ‬الهی،‭ ‬دوزخ،‭ ‬سرود‭ ‬سی‌ویکم‭: ‬عفریتان‭)‬


پرده‭ ‬اول‭:‬

تصویری‭ ‬مبهم‭ ‬از‭ ‬برج‌های‭ ‬برافراشته‭ ‬در‭ ‬حصار‭ ‬و‭ ‬باروی‭ ‬شهر،‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬قرن‌های‭ ‬12‭ ‬و‭ ‬13‭ ‬میلادی‭ ‬شهر‭ ‬بولونیا،‭ ‬پر‭ ‬از‭ ‬ابهام‭ ‬و‭ ‬ایهام‭. ‬دلیلی‭ ‬قاطع‭ ‬برای‭ ‬ساخت‌شان‭ ‬در‭ ‬دست‭ ‬نیست‭. ‬گفته‭ ‬می‌شود‭ ‬نشانه‌هایی‭ ‬برای‭ ‬قدرت‭ ‬ثروتمندان‭ ‬بوده‌اند‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬اهداف‭ ‬دفاعی‭/ ‬تهاجمی‭ ‬ساخته‭ ‬شده‌اند‭(‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬1‭). ‬تصاویر‭ ‬مشابه‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬در‭ ‬دهکده‌های‭ ‬قرون‭ ‬وسطایی‭ ‬چون‭ ‬سن‌جیمی‌نیانو‭ ‬سراغ‭ ‬گرفت‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬2‭). ‬انسان‌ها‭ ‬از‭ ‬اهرام‭ ‬مصر،‭ ‬زیگورات‌‌های‭ ‬بین‌النهرین،‭ ‬معابد‭ ‬یونانی،‭ ‬برج‌های‭ ‬ناقوس‭ ‬کلیساها‭ ‬تا‭ ‬منارهای‭ ‬مساجد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬ثروتمندترین‭ ‬شهرهای‭ ‬قرون‭ ‬وسطایی‭ ‬تا‭ ‬شرکت‌های‭ ‬تجاری‭ ‬چند‭ ‬ملیتی،‭ ‬میل‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬کرده‌اند‭ ‬تا‭ ‬حضور‭ ‬و‭ ‬قدرت‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬و‭ ‬تسلط‭ ‬بر‭ ‬شهر‭ ‬با‭ ‬انگیزه‌های‭ ‬اقتصادی،‭ ‬فن‌آورانه‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬نماد‌های‭ ‬فرهنگی‭ ‬ـ‭ ‬مذهبی‭ ‬به‭ ‬رخ‭ ‬کشند‭.‬0


پرده‭ ‬دوم‭: ‬

دورنمای‭ ‬شهر‭ (‬skyline‭) ‬با‭ ‬تصاویری‭ ‬پانوراما‭: ‬نیویورک،‭ ‬لندن،‭ ‬پاریس،‭ ‬تهران‭ ‬و‭ ‬یا‭ ... . ‬جذابیت‌های‭ ‬اغواگر‭ ‬از‭ ‬برج‌های‭ ‬بلند،‭ ‬نماد‌های‭ ‬تاریخی‭ ‬و‭ ‬مدرن‭. ‬روایت‌های‭ ‬بی‌مکان‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬تصاویر‭ ‬جان‭ ‬می‌گیرند‭ ‬و‭ ‬بیننده‭ ‬‮«‬شهرعام‮»‬‭ ‬را‭ ‬باز‭ ‬می‌شناسد‭. ‬تلنگرهای‭ ‬تصویری‭ ‬برای‭ ‬یادآوری‭ ‬مکان؛‭ ‬بازنمود‭ ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬واقعیت‭ ‬اما‭ ‬آنچنان‭ ‬سحرانگیز‭ ‬و‭ ‬فریبنده‭ ‬که‭ ‬واقعیت‭ ‬را‭ ‬درمی‌نوردد‭ ‬و‭ ‬تصویری‭ ‬خیالی‭ ‬جایگزین‭ ‬می‌کند‭. ‬آرمانشهر‭ ‬رویایی‭ ‬که‭ ‬فکر‭ ‬سفر‭ ‬و‭ ‬کوچ‭ ‬را‭ ‬برمی‌انگیزد‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬3‭). ‬سورکین‭ ‬گفته‭ ‬است‭: ‬‮«‬سینمای‭ ‬هالیود‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬بحران‭ ‬اقتصادی‭ ‬سال‭ ‬1929‭ ‬و‭ ‬مرگ‭ ‬ساختمان‌سازی،‭ ‬روح‭ ‬تازه‌ای‭ ‬به‭ ‬آسمان‌خراش‭ ‬دمید‭. ‬استودیوهای‭ ‬فیلم‌سازی‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬دفاتر‭ ‬بزرگ‭ ‬معماری،‭ ‬قهرمانان‭ ‬تداوم‭ ‬آسمان‌خراش‭ ‬و‭ ‬حفظ‭ ‬میل‭ ‬شدید‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬میلیون‭ ‬قاب‭ ‬لرزان‭ ‬سلولوییدی‭ ‬هستند‭ ‬تا‭ ‬آن‭ ‬شیء‭ ‬واقعی‭ ‬قد‭ ‬علم‭ ‬کند‭.‬‮»‬‭ (‬سورکین،‭ ‬1381‭).‬


گشایش‭:‬

قرن‌های‭ ‬متمادی‭ ‬رویای‭ ‬تصرف‭ ‬آسمان‭ ‬و‭ ‬برافراشتن‭ ‬نماد‭ ‬و‭ ‬نشانه،‭ ‬معماران‭ ‬را‭ ‬مسحور‭ ‬آفرینش‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬بناها‭ ‬در‭ ‬تنش‭ ‬بین‭ ‬دو‭ ‬قطب‭ ‬علاقه‭ ‬به‭ ‬خارق‌العادگی،‭ ‬غافلگیر‭ ‬شدن‭ ‬و‭ ‬غلبه‭ ‬بر‭ ‬نیروهای‭ ‬طبیعی‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬جاذبه‭ ‬زمین‭ ‬ظهور‭ ‬و‭ ‬بروز‭ ‬می‌یابند‭.‬

تحولات‭ ‬فن‌آورانه‭ ‬و‭ ‬صرفه‌جویی‭ ‬در‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬زمین‭ ‬موجب‭ ‬تغییر‭ ‬شکل‭ ‬این‭ ‬ساختمان‌ها‭ ‬به‭ ‬الگویی‭ ‬غالب‭ ‬در‭ ‬بناهای‭ ‬اداری،‭ ‬تجاری‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬مسکونی‭ ‬شد‭. ‬بی‌تردید‭ ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬شیکاگوی‭ ‬قرن‭ ‬نوزدهم‭ ‬و‭ ‬سپس‭ ‬نیویورک‭ ‬قرن‭ ‬بیستم‭ ‬زادگاه‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬امروزی‭ ‬است،‭ ‬نوعی‭ ‬از‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬مورد‭ ‬انتقاد‭ ‬و‭ ‬حمله‭ ‬بوده،‭ ‬طوری‌که‭ ‬این‭ ‬تصور‭ ‬را‭ ‬دامن‭ ‬زد‭ ‬که‭ ‬دوران‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬به‭ ‬سر‭ ‬رسیده‭ ‬است‭. ‬گرچه‭ ‬تب‭ ‬ساختن‭ ‬بلندترین‭ ‬ساختمان‌ها‭ ‬در‭ ‬آمریکا‭ ‬فروکش‭ ‬کرده‭ ‬است،‭ ‬اما‭ ‬مسابقه‌ای‭ ‬برای‭ ‬ساختن‭ ‬بلندمرتبه‌ترین‌ها‭ ‬در‭ ‬سایر‭ ‬نقاط‭ ‬دنیا‭ ‬در‭ ‬جریان‭ ‬است‭. ‬رونق‭ ‬ساخت‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬در‭ ‬اروپا،‭ ‬خاورمیانه‭ ‬و‭ ‬آسیای‭ ‬شرقی‭ ‬در‭ ‬دهه‌های‭ ‬اخیر‭ ‬نشان‭ ‬‌می‌دهد‭ ‬که‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬واقعیتی‭ ‬هستند‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬عاطفی‭. ‬واقعیتی‭ ‬گریزناپذیر‭ ‬که‭ ‬فرم‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬خط‭ ‬آسمان‭ ‬هر‭ ‬کلان‌شهر‭ ‬مهمی‭ ‬در‭ ‬آسیا،‭ ‬آمریکا،‭ ‬اروپا‭ ‬و‭ ‬استرالیا‭ ‬را‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬قرارمی‌دهند‭. ‬پس‭ ‬وقت‭ ‬آن‭ ‬رسیده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬را‭ ‬نه‭ ‬فقط‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬هویت‭ ‬بصری‭ ‬و‭ ‬نمادهای‭ ‬قدرت‭ ‬و‭ ‬عظمت‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬جزء‭ ‬اساسیِ‭ ‬نوعِ‭ ‬جدیدی‭ ‬از‭ ‬شهرسازی‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬به‌عنوان‭ ‬بخش‭ ‬مهم‭ ‬از‭ ‬الگوهای‭ ‬معماری‭ ‬در‭ ‬شکل‌دهی‭ ‬به‭ ‬فضا،‭ ‬ساخت‌یابی‭ ‬زمان‭ ‬ـ‭ ‬مکان‭ ‬و‭ ‬شکلی‭ ‬از‭ ‬سکونت‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬و‭ ‬مداقه‭ ‬قرار‭ ‬داد‭.‬


پرسش‭ ‬و‭ ‬روش‭:‬

تصور‭ ‬رایج‭ ‬از‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬بیشتر‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬الگوهای‭ ‬مدرنیستی‭ ‬و‭ ‬سبک‭ ‬بین‌المللی‭ ‬است‭: ‬جعبه‌های‭ ‬کارکردی‭ ‬و‭ ‬برج‌های‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬با‭ ‬قابلیت‭ ‬تکثیر‭ ‬و‭ ‬تکرار‭. ‬الگویی‭ ‬سهل‭ ‬و‭ ‬ممتنع‭ ‬که‭ ‬می‌تواند‭ ‬به‭ ‬راحتی‭ ‬و‭ ‬بدون‭ ‬وابستگی‭ ‬به‭ ‬مکان‭ ‬باز‭ ‬تولید‭ ‬شوند‭.‬

با‭ ‬مرور‭ ‬نظریه‌ها‭ ‬و‭ ‬تجارب‭ ‬معماری‭ ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬اروپا‭ ‬در‭ ‬بلندمرتبه‌سازی،‭ ‬می‌توان‭ ‬سیر‭ ‬تغییر‭ ‬و‭ ‬تحول‭ ‬این‌گونه‭ ‬شهرساختی‭ ‬و‭ ‬معماری‭ ‬را‭ ‬بازشناخت‭. ‬گونه‌های‭ ‬اولیه‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬بیشتر‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬مهندسی‭ ‬و‭ ‬فن‌آوری‭ ‬بود‭ ‬تا‭ ‬بتواند‭ ‬کارآمدی،‭ ‬ایمنی‭ ‬و‭ ‬آسایش‭ ‬زندگی‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬سازد‭. ‬این‭ ‬تاثیر‭ ‬تا‭ ‬جایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬‮«‬امروزه‭ ‬پیشرفت‭ ‬در‭ ‬فن‌آوری‭ ‬HVAC،‭ ‬روشنایی‭ ‬و‭ ‬شیشه‭ ‬بازتابنده‌ی‭ ‬خورشید،‭ ‬به‭ ‬ایجاد‭ ‬رویکردی‭ ‬کاملا‭ ‬کلیشه‌ای‭ ‬به‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬شکل‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬مرتفع‭ ‬کمک‭ ‬کرده‭ ‬است‭.‬‮»‬‭ (‬لی،‭ ‬1381‭).‬

در‭ ‬آسیا،‭ ‬اروپا‭ ‬و‭ ‬استرالیا‭ ‬تجربه‌های‭ ‬متفاوتی‭ ‬از‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬انجام‭ ‬است‭. ‬مقایسه‭ ‬این‭ ‬تجارب‭ ‬با‭ ‬تجارب‭ ‬آمریکایی‭ ‬ بلندمرتبه‌سازی‭ ‬واقعیت‌های‭ ‬دیگری‭ ‬را‭ ‬آشکار‭ ‬می‌کند‭. ‬انگاره‭ ‬آمریکایی‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند،‭ ‬گسترش‭ ‬در‭ ‬چشم‌انداز‭ ‬شهری‭ ‬بدون‭ ‬محدودیت‌های‭ ‬فرمی‭ ‬و‭ ‬ارتفاعی‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬آسیا‭ ‬این‭ ‬بناها‭ ‬مظهر‭ ‬بلندپروازی‭ ‬اقتصادی،‭ ‬تغییر‭ ‬در‭ ‬مقیاس‭ ‬و‭ ‬شتاب‭ ‬در‭ ‬توسعه‭ ‬صنعتی‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬دراروپا‭ ‬وضعیت‭ ‬به‭ ‬کل‭ ‬متفاوت‭ ‬است‭. ‬برای‭ ‬مدت‭ ‬طولانی‭ ‬کیفیت‭ ‬بالقوه‭ ‬ضد‭ ‬شهری‭ ‬این‭ ‬بناها‭ ‬و‭ ‬ناتوانی‭ ‬آنها‭ ‬در‭ ‬تعامل‭ ‬با‭ ‬شهر‭ ‬باعث‭ ‬عدم‭ ‬گسترش‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬در‭ ‬اروپا‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬امروز‭ ‬تمایل‭ ‬به‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬در‭ ‬اروپا‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬نوعی‭ ‬ضرورت‭ ‬در‭ ‬حفظ‭ ‬مراکز‭ ‬تاریخی‭ ‬شهر‌ها‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬راه‭ ‬حلی‭ ‬ممکن‭ ‬برای‭ ‬گسترش‭ ‬شهری‭.‬

از‭ ‬همین‭ ‬روی‭ ‬پدیده‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬با‭ ‬آنکه‭ ‬از‭ ‬الزامات‭ ‬و‭ ‬دستاورد‌های‭ ‬فنی‭ ‬متأثر‭ ‬است‭ ‬اما‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬از‭ ‬نیروهای‭ ‬تعیین‌کننده‌ای‭ ‬چون‭ ‬بافت،‭ ‬جامعه،‭ ‬اقتصاد،‭ ‬قانون،‭ ‬ساختار‭ ‬و‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬تاثیر‭ ‬می‌پذیرد‭. ‬گاهی‭ ‬فشار‭ ‬نیروهای‭ ‬اجتماعی‭ ‬به‭ ‬حدی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نقش‭ ‬اصلی‭ ‬در‭ ‬تولید‭ ‬فرم‭ ‬را‭ ‬ایفا‭ ‬می‌کند‭. ‬در‭ ‬آلمان‭ ‬و‭ ‬هلند‭ ‬قانون‭ ‬برای‭ ‬فاصله‌ای‭ ‬که‭ ‬یک‭ ‬کارگر‭ ‬می‌تواند‭ ‬از‭ ‬نور‭ ‬روز‭ ‬و‭ ‬هوای‭ ‬تازه‭ ‬داشته‭ ‬باشد،‭ ‬حدی‭ ‬قائل‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬قانون‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬فرم‌های‭ ‬باریک‭ ‬و‭ ‬ظریف‌تر‭ ‬می‌‎شود،‭ ‬چیزی‌که‭ ‬در‭ ‬آمریکا‭ ‬نمی‌توان‭ ‬دید‭.‬

به‭ ‬هر‭ ‬روی،‭ ‬مسأله‭ ‬طراحی‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬از‭ ‬لحاظ‭ ‬برنامه‌ریزی،‭ ‬شهرسازی،‭ ‬معماری‭ ‬و‭ ‬نیرو‌هایی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬ساختمان‭ ‬اثر‭ ‬می‌گذارد،‭ ‬می‌تواند‭ ‬محل‭ ‬چالش‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬بدیهی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نمی‌توان‭ ‬در‭ ‬جستجوی‭ ‬روشی‭ ‬یگانه‭ ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬بود‭. ‬فارغ‭ ‬از‭ ‬روش‌های‭ ‬سبکی‭ ‬و‭ ‬رویکردهای‭ ‬طراحی،‭ ‬مساله‭ ‬حضور‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬چگونگی‭ ‬تعامل‭ ‬با‭ ‬شهر،‭ ‬مکان‌یابی،‭ ‬تاثیر‭ ‬بر‭ ‬زیرساخت‌های‭ ‬شهری،‭ ‬مسائل‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬انسانی،‭ ‬اثر‭ ‬بر‭ ‬محیط‭ ‬زیست،‭ ‬ایمنی‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬معماری‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬چالش‌های‭ ‬اساسی‭ ‬پیش‌روی‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬طول‭ ‬سه‭ ‬دهه‭ ‬اخیر‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬عمودی‭ ‬و‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬راه‌حل‭ ‬در‭ ‬گسترش‭ ‬شهرها‭ ‬و‭ ‬به‌ویژه‭ ‬کلان‌شهرها‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬بوده‌است‭. ‬معماری‭ ‬اولیه‭ ‬این‭ ‬بناها‭ ‬بیشتر‭ ‬متأثر‭ ‬از‭ ‬الگوهای‭ ‬جهانی‭ ‬آن‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬غیاب‭ ‬کدهای‭ ‬ساختمانی،‭ ‬ضوابط‭ ‬و‭ ‬مقررات‭ ‬کنترل‌کننده‭ ‬و‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬چالش‌های‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬مالی‭ ‬حاکم‭ ‬بر‭ ‬مدیریت‭ ‬شهری،‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬مسأله‌ای‭ ‬اساسی‭ ‬در‭ ‬شهرسازی‭ ‬و‭ ‬معماری‭  ‬معاصر‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬

توجه‭ ‬به‭ ‬مشخصات‭ ‬مهندسی‌،‭ ‬فن‌آوری‭ ‬و‭ ‬الزامات‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬واقعیت‌‭ ‬گریزناپذیر‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬است؛‭ ‬اما‭ ‬این‭ ‬نوشتار‭ ‬با‭ ‬تاکید‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬نظریه‭ ‬که‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬متاثر‭ ‬از‭ ‬شرایط‭ ‬محیطی‭ ‬و‭ ‬وابسته‭ ‬به‭ ‬موقعیت‭ ‬مکانی‭ ‬است،‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬شناخت‭ ‬و‭ ‬مستندسازی‭ ‬نیروهای‭ ‬اثرگذار‭ ‬اجتماعی،‭ ‬اقتصادی،‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ... ‬در‭ ‬شکل‌دهی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬بناها‭ ‬از‭ ‬یک‌سو‭ ‬و‭ ‬فرآیند‭ ‬و‭ ‬چگونگی‭ ‬این‭ ‬اثرگذاری‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬است‭.‬

نقد‭ ‬و‭ ‬ارزیابی‭ ‬تجارب‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬نیاز‭ ‬به‭ ‬تصویری‭ ‬دقیق‭ ‬و‭ ‬روشن‭ ‬از‭ ‬وضعیت‭ ‬موجود‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬فقدان‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬خلاء‭ ‬چنین‭ ‬تصویری،‭ ‬گام‭ ‬نخست‭ ‬ثبت‭ ‬و‭ ‬مستندسازی‭ ‬مسائل،‭ ‬چالش‌ها،‭ ‬مناقشات‭ ‬و‭ ‬فرآیندهایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شکل‭ ‬محصول‭ ‬نهایی‭ ‬نقش‭ ‬ایفا‭ ‬می‌کنند‭. ‬

در‭ ‬این‭ ‬نوشتار‭ ‬تجربه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬تبریز‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬محدوده‭ ‬زمانی‭ ‬سال‌های‭ ‬1370‭ ‬تا‭ ‬1395،‭ ‬سه‭ ‬دهه‭ ‬گذشته،‭ ‬معرفی‭ ‬و‭ ‬بررسی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬


تبریز؛‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬محیطی‭ ‬و‭ ‬شهری‭:‬

تبریز‭ ‬از‭ ‬قدیمی‌ترین‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران،‭ ‬پایتخت‭ ‬سیاسی‭ ‬دوره‌های‭ ‬مختلف‭ ‬تاریخی‭ ‬و‭ ‬ولیعهد‭ ‬نشین‭ ‬دوره‭ ‬قاجار‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬شهر‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬اقتصادی،‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬علمی‭ ‬از‭ ‬پیشروترین‭ ‬و‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬موقعیت‭ ‬استراتژیک‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬شمال‭ ‬غرب‭ ‬ایران‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬مجاورت‭ ‬با‭ ‬همسایگان‭ ‬خارجی،‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬زمره‭ ‬قطب‌های‭ ‬مهم‭ ‬اداری،‭ ‬ارتباطی،‭ ‬بازرگانی،‭ ‬سیاسی،‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬موقعیت‭ ‬ویژه‭ ‬همچنین‭ ‬سبب‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬تا‭ ‬تبریز‭ ‬جزء‭ ‬شهرهای‭ ‬مهاجرپذیر‭ ‬باشد‭. ‬شهر‭ ‬تبریز‭ ‬با‭ ‬جمعیتی‭ ‬نزدیک‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬میلیون‭ ‬و‭ ‬پانصد‭ ‬هزار‭ ‬نفر‭(‬سرشماری‭ ‬1390‭) ‬و‭ ‬محدوده‭ ‬جغرافیایی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬25‭ ‬هزار‭ ‬هکتار‭ ‬از‭ ‬کلان‭ ‬شهرهای‭ ‬مهم‭ ‬ایران‭ ‬است‭.‬

به‭ ‬لحاظ‭ ‬جغرافیایی‭ ‬تبریز‭ ‬در‭ ‬منتهی‌الیه‭ ‬شرقی‭ ‬و‭ ‬جنوب‭ ‬شرقی‭ ‬جلگه‭ ‬تبریز‭ ‬واقع‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬شهر‭ ‬از‭ ‬سمت‭ ‬شمال‭ ‬به‭ ‬کوه‌های‭ ‬پکه‌چین‭ ‬و‭ ‬عون‌بن‌علی،‭ ‬از‭ ‬سمت‭ ‬شمال‌شرقی‭ ‬به‭ ‬کوه‌های‭ ‬گوزنی‭ ‬و‭ ‬بابا‭ ‬باغی،‭ ‬از‭ ‬سمت‭ ‬شرق‭ ‬به‭ ‬گردنه‭ ‬پایان‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬جنوب‭ ‬به‭ ‬دامنه‭ ‬رشته‭ ‬کوه‭ ‬سهند‭ ‬محدود‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬تبریز‭ ‬در‭ ‬ناحیه‌ای‭ ‬لرزه‌خیز‭ ‬واقع‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬تاریخ‭ ‬بارها‭ ‬زمین‌لرزه‌های‭ ‬مهیب‭ ‬را‭ ‬تجربه‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬گسل‭ ‬شمال‭ ‬تبریز‭ ‬از‭ ‬گسل‌های‭ ‬مهم‭ ‬منطقه‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬محدوده‌های‭ ‬شمال‭ ‬تبریز‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬مناطق‭ ‬رشدیه‭ ‬و‭ ‬باغمیشه‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬گسل‭ ‬ساخته‭ ‬شده‌اند‭.‬

شرایط‭ ‬جغرافیایی‭ ‬باعث‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬تا‭ ‬شهر‭ ‬تبریز‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬چاله‌ای‭ ‬بزرگ‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬جلگه‌ای‭ ‬بین‭ ‬کوهی‭ ‬درآید‭ ‬که‭ ‬میدان‌چایی‭ (‬مهران‭ ‬رود‭) ‬از‭ ‬مرکز‭ ‬آن‭ ‬عبور‭ ‬می‌کند‭. ‬محدودیت‌های‭ ‬شمالی‭ ‬و‭ ‬جنوبی‭ ‬باعث‭ ‬گسترش‭ ‬شهر‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬محور‭ ‬شرقی‭ ‬ـ‭ ‬غربی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬اتوبان‭ ‬پاسداران‭ ‬و‭ ‬شهید‭ ‬کسایی‭ ‬حدهای‭ ‬شمالی‭ ‬و‭ ‬جنوبی‭ ‬شهر‭ ‬می‌باشند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دیدهای‭ ‬گسترده‭ ‬و‭ ‬متنوعی‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬برخوردارند‭ ‬و‭ ‬دورنماهای‭ ‬سراسری‭ ‬از‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬رویت‌پذیر‭ ‬می‌کنند‭ (‬تصاویر‭ ‬شماره‭ ‬4‭ ‬و‭ ‬5‭ ‬و‭ ‬6‭).‬

در‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬سده‭ ‬اخیر‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حد‭ ‬فاصل‭ ‬سالهای‭ ‬1280‭ ‬تا‭ ‬1390‭ ‬خورشیدی‭ ‬مساحت‭ ‬شهر‭ ‬تبریزحدود‭ ‬35‭ ‬برابر‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬رشد‭ ‬شتابان‭ ‬همچنان‭ ‬ادامه‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬سه‭ ‬دهه‭ ‬اخیر‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬عمودی‭ ‬در‭ ‬تبریز‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬تبریز‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬تهران‭ ‬بیشترین‭ ‬آمار‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬اختصاص‭ ‬داده‭ ‬است؛‭ ‬طوری‭ ‬که‭ ‬شماری‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬و‭ ‬مرتفع‌ترین‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ساختند‭ (‬نقشه‭ ‬شماره‭ ‬1‭).‬

توسعه‭ ‬همزمان‭ ‬افقی‭ ‬و‭ ‬عمودی‭ ‬در‭ ‬شهری‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬تاریخی‭ ‬و‭ ‬اقلیمی‭ ‬شهری‭ ‬متراکم‭ ‬و‭ ‬فشرده‭ ‬است،‭ ‬از‭ ‬سویی‭ ‬و‭ ‬شرایط‭ ‬توپولوژیک‭ ‬و‭ ‬طبیعی‭ ‬آن‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر،‭ ‬موضوع‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬واجد‭ ‬بررسی‭ ‬و‭ ‬دقت‭ ‬مضاعف‭ ‬می‌نماید‭. ‬در‭ ‬عین‭ ‬حال‭ ‬باید‭ ‬یادآور‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬گسترش‭ ‬و‭ ‬رشد‭ ‬شتابان‭ ‬شهری‭ ‬در‭ ‬نیم‭ ‬قرن‭ ‬اخیر‭ ‬فرصت‭ ‬درونی‭ ‬شدن‭ ‬رشد‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬نیاورده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬تبریز‭ ‬نیز‭ ‬مشابه‭ ‬سایر‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬موضوع‭ ‬عمده‭ ‬در‭ ‬رنج‭ ‬است،‭ ‬فقدان‭ ‬یا‭ ‬عدم‭ ‬توسعه‭ ‬زیرساخت‌های‭ ‬شهری‭ (‬سخت‌افزار‭ ‬شهری‭) ‬و‭ ‬فقدان‭ ‬یا‭ ‬عدم‭ ‬توسعه‭ ‬زیرساخت‌های‭ ‬آگاهی‭ (‬نرم‌افزار‭ ‬شهری‭). ‬بنابراین‭ ‬هرگونه‭ ‬توسعه‭ ‬باید‭ ‬برای‭ ‬تامین‭ ‬توامان‭ ‬این‭ ‬زیرساخت‌ها‭ ‬نیز‭ ‬بیاندیشد‭ (‬حایری،‭ ‬1377‭).‬

از‭ ‬همین‭ ‬رو‭ ‬پرسش‌های‭ ‬زیر‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬تبریز‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬است‭:‬

‭ ‬ضرورت‭ ‬توسعه‭ ‬عمودی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬از‭ ‬چه‭ ‬مسائلی‭ ‬ناشی‭ ‬می‌شود؟‭ ‬و‭ ‬آیا‭ ‬می‌توان‭ ‬روش‌های‭ ‬دیگری‭ ‬را‭ ‬جایگزین‭ ‬کرد؟

‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬عمودی‭ ‬و‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬چه‭ ‬چیز‭ ‬جدید‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬فرم،‭ ‬منظر‭ ‬و‭ ‬دورنمای‭ ‬شهر‭ ‬خواهند‭ ‬افزود؟

‭ ‬رویکرد‭ ‬این‭ ‬ساختمان‌ها‭ ‬به‭ ‬مسائل‭ ‬محیطی،‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬جریان‭ ‬جاری‭ ‬زندگی‭ ‬چیست‭ ‬و‭ ‬چگونه‭ ‬با‭ ‬آنها‭ ‬مواجه‭ ‬خواهند‭ ‬شد‭ ‬تا‭ ‬بر‭ ‬غنای‭ ‬زندگی‭ ‬بیفزایند؟

‭ ‬پرسش‌های‭ ‬پیش‌رو‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬در‭ ‬سطوح‭ ‬زیر‭ ‬تحقیق‭ ‬و‭ ‬بررسی‭ ‬نمود‭.‬

1‭ ‬ـ‭ ‬سطح‭ ‬مدیریت‭ ‬کلان‭ ‬شهری،‭ ‬برنامه‌ها‭ ‬و‭ ‬طرح‌هایی‭ ‬که‭ ‬می‌توانند‭ ‬راهبردهای‭ ‬توسعه‭ ‬را‭ ‬مشخص‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬ضوابط‭ ‬و‭ ‬مقررات‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬و‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬را‭ ‬هدایت‭ ‬و‭ ‬کنترل‭ ‬نمایند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬اهداف‭ ‬توسعه‭ ‬را‭ ‬محقق‭ ‬سازد‭.‬

2ـ‭ ‬تجربه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬و‭ ‬بررسی‭ ‬و‭ ‬تحلیل‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬نقش‭ ‬و‭ ‬کنش‭ ‬جامعه،‭ ‬کارفرمایان،‭ ‬شهرسازان‭ ‬و‭ ‬معماران‭ ‬در‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬پروژه‌ها،‭ ‬که‭ ‬شکل‭ ‬نهایی‭ ‬محصول‭ ‬معماری‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬تصرف‭ ‬بهره‌داران‭ ‬رقم‭ ‬می‌زند‭.‬


برنامه‌ها،‭ ‬اسناد‭ ‬راهبردی‭ ‬و‭ ‬ضوابط‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬تبریز

آیین‌نامه‌ها،‭ ‬دستورالعمل‌ها،‭ ‬ضوابط‭ ‬و‭ ‬به‌طورکلی‭ ‬کلیه‭ ‬کدهای‭ ‬ساختمانی‭ ‬که‭ ‬بصورت‭ ‬عمومی‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬کشور‭ ‬تدوین‭ ‬می‌شوند،‭ ‬موضوعات‭ ‬مهندسی‭ ‬ـ‭ ‬فنی‭ ‬را‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهند‭. ‬این‭ ‬کدها‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬برگرفته‭ ‬از‭ ‬اسناد‭ ‬مشابه‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬توسعه‌یافته‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬اکثر‭ ‬موارد،‭ ‬به‌صورت‭ ‬بندهایی‭ ‬محدود‭ ‬و‭ ‬پراکنده‭ ‬در‭ ‬برخی‭ ‬آیین‌نامه‌ها‭ ‬است‭. ‬بحث‭ ‬و‭ ‬بررسی‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬این‭ ‬کدها‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مجال‭ ‬ممکن‭ ‬نیست،‭ ‬اما‭ ‬به‌صورت‭ ‬کلی‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬که‭ ‬ویژگی‌ها،‭ ‬و‭ ‬الزامات‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬شرایط‭ ‬اجتماعی،‭ ‬انسانی‭ ‬و‭ ‬جغرافیایی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬اسناد‭ ‬بازتاب‭ ‬نیافته‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بنابراین‭ ‬تاثیر‭ ‬چندانی‭ ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬ساختمان‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬متناسب‭ ‬با‭ ‬موقعیت‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬مکانی‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬ندارد‭.‬

مهم‌ترین‭ ‬اسناد‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬در‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬و‭ ‬طراحی‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند،‭ ‬طرح‌های‭ ‬راهبردی‭ ‬ـ‭ ‬ساختاری،‭ ‬جامع،‭ ‬تفصیلی،‭ ‬موضوعی‭ ‬و‭ ‬موضعی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬تا‭ ‬ضوابط‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬را‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬معرفی‭ ‬پهنه‌هایی‭ ‬با‭ ‬قابلیت‭ ‬بلندمرتبه‌سازی،‭ ‬تعداد‭ ‬طبقات،‭ ‬ارتفاع‭ ‬مجاز‭ ‬و‭ ...‬،‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬را‭ ‬کنترل‭ ‬می‌کند‭. ‬باید‭ ‬یادآور‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬عمل‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬خلاء‌های‭ ‬قانونی،‭ ‬قانون‌گریزی،‭ ‬رانت‌ها‭ ‬و‭ ‬بسیاری‭ ‬دیگر،‭ ‬تاکنون‭ ‬ساخت‌وساز‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬اسناد‭ ‬پیروی‭ ‬نکرده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬آشفتگی‌های‭ ‬منظر‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬مسایل‭ ‬زیرساخت‌های‭ ‬شهری‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬تبریز‭ ‬از‭ ‬اولین‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬سال‭ ‬1349‭ (‬نقشه‭ ‬شماره‭ ‬2‭) ‬تا‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬دوم‭ ‬سال‭ ‬1374و‭ ‬طرح‭ ‬تفصیلی‭ ‬مصوب‭ ‬سال‭ ‬1387‭ ‬و‭ ‬ویرایش‌های‭ ‬آن‭ ‬،‭ ‬توجه‭ ‬چندانی‭ ‬به‭ ‬موضوع‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬نشده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬از‭ ‬اواخر‭ ‬دهه‭ ‬1340‭ ‬و‭ ‬اوایل‭ ‬دهه‭ ‬1350،‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬جدی‭ ‬وارد‭ ‬اسناد‭ ‬شهری‭ ‬نشده‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬آخرین‭ ‬اسناد‭ ‬طرح‭ ‬تفصیلی‭ ‬شهر‭ (‬نقشه‭ ‬شماره‭ ‬3‭) ‬که‭ ‬فرم‭ ‬شهری‭ ‬تبریز‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬دهه‭ ‬اخیر‭ ‬می‭ ‬توانست‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬آن‭ ‬باشد‭ ‬موضوع‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬قالب‭ ‬ضوابط‭ ‬تعداد‭ ‬طبقات‭ ‬و‭ ‬ارتفاع،‭ ‬وابسته‭ ‬به‭ ‬تامین‭ ‬پارکینگ،‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬و‭ ‬عرض‭ ‬گذرهای‭ ‬شمالی‭ ‬معرفی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬بر‭ ‬این‭ ‬اساس‭ ‬در‭ ‬کاربری‭ ‬مسکونی‭ ‬سطح‭ ‬اشغالِ‭ ‬پایه‌یِ‭ ‬مجاز،‭ ‬معادل‭ ‬60‭ ‬درصد‭ ‬و‭ ‬تراکم‭ ‬مجاز‭ ‬معادل‭ ‬120‭ ‬درصد‭ ‬سطح‭ ‬زمین‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬معابر‭ ‬از‭ ‬4‭ ‬تا‭ ‬45‭ ‬متر‭ ‬تراکم‭ ‬ساختمانی‭ ‬به‭ ‬ترتیب‭ ‬از‭ ‬180‭ ‬تا‭ ‬540‭ ‬درصد‭ ‬با‭ ‬حداکثر‭ ‬طبقات‭ ‬3‭ ‬تا‭ ‬9‭ ‬طبقه‭ ‬مجاز‭ ‬شمرده‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬خصوص‭ ‬کاربری‌‌های‭ ‬تجاری،‭ ‬اداری،‭ ‬خدماتی‭ ‬و‭ ‬مختلط‭ ‬نیز‭ ‬سطح‭ ‬اشغال‭ ‬پایه،‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬نوع‭ ‬کاربری‭ ‬متفاوت‭ ‬بوده‭ ‬ولی‭ ‬تراکم‭ ‬و‭ ‬طبقات‭ ‬مجاز‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬10‭ ‬طبقه‭ ‬پیش‌بینی‭ ‬نشده‭ ‬است‭. ‬حداکثر‭ ‬طبقات‭ ‬نیز‭ ‬فقط‭ ‬برای‭ ‬پهنه‌هایی‭ ‬با‭ ‬کاربری‭ ‬خاص‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬نقشه‭ ‬طرح‭ ‬تفصیلی‭ ‬جانمایی‭ ‬شده‭ ‬است،‭ ‬امکان‌پذیر‭ ‬است‭. ‬بدیهی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬ضوابط‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬کلی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مقاله‭ ‬بررسی‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬استثناهایی‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬طرح‭ ‬تفصیلی‭ ‬پیش‌بینی‭ ‬شده‭ ‬است؛‭ ‬اما‭ ‬ضوابط‭ ‬این‭ ‬سند‭ ‬ساختمان‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬حداکثر‭ ‬10‭ ‬طبقه‭ ‬محدود‭ ‬کرده‭ ‬است‭.‬

حدود‭ ‬یک‭ ‬دهه‭ ‬از‭ ‬تصویب‭ ‬و‭ ‬اجرای‭ ‬شدن‭ ‬طرح‭ ‬تفصیلی‭ ‬1387‭ ‬می‌گذرد،‭ ‬وضع‭ ‬موجود‭ ‬و‭ ‬واقعیت‭ ‬شهر‭ ‬حاکی‭ ‬از‭ ‬عدم‭ ‬تحقق‭ ‬این‭ ‬سند‭ ‬توسعه‭ ‬شهری‭ ‬است‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬حداکثر‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬به‭ ‬10‭ ‬طبقه‭ ‬محدود‭ ‬نشده‭ ‬بلکه‭ ‬در‭ ‬اکثر‭ ‬محدوده‌های‭ ‬مناطق‭ ‬10‭ ‬گانه‭ ‬شهرداری‭ ‬تبریز‭ ‬به‭ ‬خصوص‭ ‬مناطق‭ ‬1،‭ ‬2،‭ ‬5‭ ‬که‭ ‬محدوده‌های‭ ‬ائل‌گلی،‭ ‬زعفرانیه،‭ ‬ولیعصر‭ ‬شمالی‭ ‬و‭ ‬جنوبی‭ ‬را‭ ‬شامل‭ ‬می‌شود‭ ‬الگوی‭ ‬ساخت‭ ‬و‭ ‬ساز‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬جایگزین‭ ‬سایر‭ ‬الگوها‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬چنین‭ ‬وضعیتی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬جدید‭ ‬تبریز‭ (‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬سوم‭ ‬کلانشهر‭ ‬تبریز‭)‬

شکل‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬مطالعات‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬جدید‭ ‬تبریز،‭ ‬که‭ ‬شورایعالی‭ ‬معماری‭ ‬و‭ ‬شهرسازی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬آذرماه‭ ‬95‭ ‬به‌صورت‭ ‬مشروط‭ ‬تصویب‭ ‬کرده‭ ‬است،‭ ‬با‭ ‬چشم‌انداز‭ ‬توسعه‭ ‬آینده‌نگر‭ ‬و‭ ‬احیاء‭ ‬جایگاه‭ ‬‮«‬شهر‌منطقه‭ ‬تبریز‮»‬‭ ‬در‭ ‬عرصه‭ ‬جهانی،‭ ‬متکی‭ ‬بر‭ ‬نوسازی‭ ‬درونی‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬حفاظت‭ ‬هدفمند‭ ‬بیرونی‭ ‬شهر‭ ‬تدوین‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬قطبیت‌زدایی‭ ‬از‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬حرکت‭ ‬از‭ ‬شهر‭ ‬تک‭ ‬مرکزی‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬شهر‭ ‬چند‭ ‬مرکزی‭ ‬از‭ ‬محورهای‭ ‬مهم‭ ‬توسعه‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬عین‭ ‬حال‭ ‬تدوین‌کنندگان‭ ‬تبریز‭ ‬را‭ ‬پرخطرترین‭ ‬کلانشهر‭ ‬کشور‭ ‬معرفی‭ ‬و‭ ‬تاکید‭ ‬دارند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬محیطی‭ ‬و‭ ‬طبیعی‭ ‬شهر‭ ‬توجه‭ ‬کرده‌‭ ‬و‭ ‬احیاء‭ ‬تبریز‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬شهری‭ ‬کوهپایه‌ای‭ ‬را‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬داده‌اند‭ (‬نمینی‌اصل،‭ ‬1395‭).‬

در‭ ‬این‭ ‬سند‭ ‬موضوع‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬سطح‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬است‭: ‬نخست،‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬را‭ ‬راهکاری‭ ‬برای‭ ‬کنترل‭ ‬رشد‭ ‬کالبدی‭ ‬شهر‭ ‬معرفی‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬رویکردی‭ ‬به‭ ‬اصطلاح‭ ‬‮«‬میانه‌گرا‮»‬‭ ‬در‭ ‬توسعه‭ ‬افقی‭ ‬و‭ ‬عمودی‭ ‬شهر‭ ‬پیروی‭ ‬کرده‭ ‬است؛‭ ‬دوم،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬ساختمان‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬تعریف،‭ ‬معیارهای‭ ‬مکان‌یابی‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬شناسایی‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬براساس‭ ‬معیارهای‭ ‬مذکور‭ ‬پهنه‌بندی‭ ‬پتانسیل‌های‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬تبریز‭ ‬ارایه‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬سوم،‭ ‬ضوابط،‭ ‬دستورالعمل‌ها‭ ‬و‭ ‬توصیه‌های‭ ‬کلی‭ ‬برای‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬سازی‭ ‬معرفی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬هرسه‭ ‬سطح‭ ‬نیز‭ ‬ارایه‭ ‬ضوابط‭ ‬دقیق‭ ‬به‭ ‬تهیه‭ ‬طرح‭ ‬ویژه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬منوط‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

موارد‭ ‬اول‭ ‬و‭ ‬سوم‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬بررسی‭ ‬کلی‭ ‬الگوی‭ ‬توسعه‭ ‬عمودی‭ ‬و‭ ‬بلندمرتبه‌سازی،‭ ‬مسائل‭ ‬اصلی‭ ‬و‭ ‬اساسی‭ ‬مورد‭ ‬پرسش‭ ‬این‭ ‬مقاله‭ ‬را‭ ‬پاسخ‭ ‬نمی‌دهند‭ ‬و‭ ‬ایده‌پردازی‭ ‬کلی‭ ‬نمی‌تواند‭ ‬چالش‌های‭ ‬پیش‌روی‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬را‭ ‬مرتفع‭ ‬کند‭. ‬اما‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬تعریف‭ ‬ساختمان‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬و‭ ‬پهنه‌بندی‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬خلاصه‭ ‬پیشنهاد‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬سوم‭ ‬معرفی‭ ‬می‌شود‭:‬

در‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬جدید‭ ‬تبریز‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬به‭ ‬تفکیک‭ ‬بلندمرتبه‌های‭ ‬مسکونی‭ ‬و‭ ‬مختلط‭ ‬ـ‭ ‬چند‭ ‬منظوره‭ ‬تعریف‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬بلندمرتبه‭ ‬مسکونی‭ ‬در‭ ‬شکل‭ ‬تک‭ ‬بنا،‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬و‭ ‬برج‌باغ‭ ‬با‭ ‬تعداد‭ ‬طبقات‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬9‭ ‬طبقه‭ ‬تا‭ ‬حداکثر‭ ‬12‭ ‬طبقه‭ ‬و‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬مختلط‭ ‬ـ‭ ‬چند‭ ‬منظوره‭ ‬که‭ ‬ترکیب‭ ‬دو‭ ‬یا‭ ‬چند‭ ‬فعالیت‭ ‬متفاوت‭ (‬مسکونی،‭ ‬تجاری،‭ ‬تفریحی،‭ ‬اداری‭ ‬و‭ ...) ‬است‭ ‬با‭ ‬تعداد‭ ‬طبقات‭ ‬9‭ ‬طبقه‭ ‬تا‭ ‬حداکثر‭ ‬12‭ ‬طبقه‭. ‬در‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬گروه‭ ‬حداکثر‭ ‬طبقات‭ ‬به‭ ‬رعایت‭ ‬شرایط‭ ‬سایه‌اندازی‭ ‬مشروط‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬تعیین‭ ‬حد‭ ‬دقیق‭ ‬ارتفاع‭ ‬و‭ ‬جانمایی‭ ‬آنها،‭ ‬به‭ ‬طرح‌های‭ ‬تفصیلی‭ ‬و‭ ‬موضوعی‭ ‬واگذار‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

همچنین‭ ‬در‭ ‬طرح‭ ‬جامع،‭ ‬ساخت‭ ‬کلیه‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬بالای‭ ‬10‭ ‬طبقه‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬ایجاد‭ ‬مجتمع‌های‭ ‬ساختمانی‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬ملزم‭ ‬به‭ ‬تهیه‭ ‬طرح‭ ‬ویژه‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬طرح‌ها‭ ‬در‭ ‬کمیسیون‭ ‬ماده‭ ‬5‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬مغایرت‭ ‬در‭ ‬شورایعالی‭ ‬معماری‭ ‬و‭ ‬شهرسازی‭ ‬بررسی‭ ‬خواهند‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬تصویب‭ ‬ساخت‭ ‬آن‌ها‭ ‬بلامانع‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭.‬

در‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬جدید،‭ ‬برای‭ ‬مکان‌یابی‭ ‬و‭ ‬احداث‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬شهر‭ ‬تبریز‭ ‬معیارها‭ ‬و‭ ‬شاخص‌‌های‭ ‬زیر‭ ‬شناسایی‭ ‬شده‭ ‬است‭:‬

•‭ ‬اقتصادی‭: ‬قیمت‭ ‬زمین‭/ ‬گروه‌های‭ ‬درآمدی‭ (‬توان‭ ‬اقتصادی‭ ‬خانوارها‭)‬

•‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی‭: ‬ویژگی‌های‭ ‬عمومی‭ ‬فرهنگی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭/ ‬فراوانی‭ ‬الگوی‭ ‬آپارتمان‭ ‬نشینی‭/ ‬نسبت‭ ‬واحدهای‭ ‬ملکی

•‭ ‬زیست‭ ‬محیطی‭: ‬آلودگی‌های‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬ترافیکی‭/ ‬حریم‭ ‬کانال‌ها‭ ‬و‭ ‬مسیل‌ها‭/ ‬شیب‭/ ‬کریدور‌های‭ ‬باد‭/ ‬مخاطرات‭ ‬طبیعی

•‭ ‬بصری‭: ‬دیدهای‭ ‬استراتژیک‭/ ‬کانون‌ها‭ ‬و‭ ‬محورهای‭ ‬با‭ ‬هویت‭ ‬نیازمند‭ ‬حفاظت

•‭ ‬کالبدی‭ ‬فضایی‭: ‬روند‭ ‬و‭ ‬گرایش‭ ‬به‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭/ ‬دسترسی‭/ ‬اراضی‭ ‬درشت‭ ‬دانه‭ ‬قابل‭ ‬استحصال‭/ ‬حمل‭ ‬و‭ ‬نقل‭ ‬همگانی


بر‭ ‬اساس‭ ‬این‭ ‬معیارها‭ ‬پهنه‌بندی‭ ‬پتانسیل‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬شهر‭ ‬مطابق‭ ‬با‭ ‬نقشه‭ ‬شماره‭ ‬4‭ ‬معرفی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬نقشه‭ ‬شماره‭ ‬5‭ ‬نیز‭ ‬محورها‭ ‬و‭ ‬گستره‌های‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬پهنه‌بندی‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دیدگاه‭ ‬طرح‭ ‬جامع‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭. ‬در‭ ‬طرح‭ ‬پیشنهادی‭ ‬پهنه‭ ‬توسعه‭ ‬جنوب‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬سیلوئت‭ ‬کلی‭ ‬شهر‭ ‬در‭ ‬نسبت‭ ‬با‭ ‬دامنه‌های‭ ‬سهند،‭ ‬از‭ ‬قابلیت‭ ‬مناسب‭ ‬برای‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬معرفی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬پهنه‌های‭ ‬شرقی‭ (‬محدوده‭ ‬خاوران‭ ‬و‭ ‬اطراف‭ ‬محور‭ ‬ائل‌گلی‭) ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬دید‭ ‬و‭ ‬منظر‭ ‬مناسبی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬کریدور‭ ‬شمالی‭ ‬ـ‭ ‬جنوبی‭ ‬شهر‭ ‬ایجاد‭ ‬می‌کند،‭ ‬برای‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬مناسب‭ ‬تشخیص‭ ‬داده‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬همچنین‭ ‬گستره‭ ‬تجاری،‭ ‬اداری‭ ‬و‭ ‬خدماتی‭ ‬مدرن‭ ‬شهر‭ (‬بلوار‭ ‬29‭ ‬بهمن‭ ‬محدوده‭ ‬فلکه‭ ‬دانشگاه‭ ‬تا‭ ‬راهنمایی‭) ‬برای‭ ‬استقرار‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬امکان‭ ‬ایجاد‭ ‬نشانه‌‌های‭ ‬کالبدی‭ ‬و‭ ‬کمک‭ ‬به‭ ‬خوانایی‭ ‬هر‭ ‬چه‭ ‬بیشتر‭ ‬شهر،‭ ‬با‭ ‬پتانسیل‭ ‬بالا‭ ‬تشخیص‭ ‬داده‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬حاشیه‭ ‬شمالی‭ ‬شهر‭ (‬محدوده‭ ‬باغمیشه،‭ ‬رشدیه‭ ‬و‭ ... ) ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬نزدیکی‭ ‬به‭ ‬گسل‭ ‬شمال‭ ‬تبریز‭ ‬با‭ ‬محدودیت‭ ‬طبیعی‭ ‬برای‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬مواجه‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬همچنین‭ ‬پهنه‭ ‬غربی‭ ‬شهر‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬بالا‭ ‬بودن‭ ‬سطح‭ ‬آب‌های‭ ‬تحت‭ ‬الارضی،‭ ‬نیز‭ ‬بامحدودیت‭ ‬معرفی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬سایر‭ ‬پهنه‌های‭ ‬مسکونی‭ ‬شهر،‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬قالب‭ ‬مجتمع‌های‭ ‬مسکونی‭ ‬موجود‭ ‬با‭ ‬محدودیت‭ ‬سطح‭ ‬اشغال‭ (‬زیر‭ ‬40‭ ‬درصد‭) ‬و‭ ‬منوط‭ ‬به‭ ‬رعایت‭ ‬تراکم‌های‭ ‬مجاز‭ ‬شمرده‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬


تجربه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬تبریز

تجربه‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬تبریز‭ ‬مشابه‭ ‬سایر‭ ‬شهرهای‭ ‬تاریخی‭ ‬به‭ ‬بناهای‭ ‬مذهبی،‭ ‬دروازه‌ها‭ ‬و‭ ‬میل‌ها‭ ‬بازمی‌گردد‭. ‬قدیمی‌ترین‭ ‬باقی‌‎مانده‭ ‬از‭ ‬تجربه‭ ‬بناهای‭ ‬بلند،‭ ‬ارگ‭ ‬علیشاه‭ ‬به‭ ‬بلندای‌40‭ ‬متر‭ ‬و‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬اوایل‭ ‬سده‭ ‬700‭ ‬هـ‭ . ‬ق‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬بلندترین‭ ‬و‭ ‬قدیمی‌ترین‭ ‬دیوارهای‭ ‬قدیمی‭ ‬ایران‭ ‬است‭. ‬برج‭ ‬یانقین‭ (‬آتش‌نشانی‭) ‬دیگر‭ ‬باقیمانده‭ ‬برج‌های‭ ‬بلند‭ ‬شهر،‭ ‬در‭ ‬اواخر‭ ‬دوره‭ ‬قاجار‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬دیده‌بانی‭ ‬آتش‌نشانی‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬میل‭ ‬دودکش‭ ‬کوره‌های‭ ‬ آجرپزی‭ ‬و‭ ‬چرم‌سازی‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬اواخر‭ ‬قاجار‭ ‬و‭ ‬اوایل‭ ‬پهلوی‭ ‬نمونه‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬عناصر‭ ‬بلند‭ ‬شهر‭ ‬تبریز‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تعدادی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬باقی‌مانده‭ ‬است،‭ ‬میل‌هایی‭ ‬که‭ ‬ارتفاع‭ ‬آنها‭ ‬در‭ ‬مواردی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬50‭ ‬متر‭ ‬است‭. ‬برج‭ ‬ساعت‭ ‬عمارت‭ ‬شهرداری‭ ‬به‭ ‬بلندای‭ ‬32‭ ‬متر‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1314‭ ‬هـ‭ . ‬ش‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬نمادهای‭ ‬مهم‭ ‬شهر‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌آید‭. ‬

رواج‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلندمرتبه‭ ‬مسکونی،‭ ‬اداری‭ ‬و‭ ‬تجاری‭ ‬از‭ ‬دهه‭ ‬1340‭ ‬در‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران‭ ‬آغاز‭ ‬شد‭. ‬در‭ ‬تبریز‭ ‬نیز‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬به‭ ‬شیوه‭ ‬مدرن‭ ‬برای‭ ‬نخستین‭ ‬بار‭ ‬در‭ ‬جداره‌های‭ ‬خیابان‌های‭ ‬اصلی‭ ‬شهر‭ ‬در‭ ‬سال‌های‭ ‬پایانی‭ ‬دهه‭ ‬1340‭ ‬و‭ ‬اوایل‭ ‬دهه‭ ‬1350‭ ‬هـ‭ . ‬ش‭ ‬ساخته‭ ‬شدند‭. ‬مستندات‭ ‬کافی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬در‭ ‬دست‭ ‬نیست‭ ‬ولی‭ ‬پاساژ‭ ‬کیان‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬جمهوری‭ ‬،‭ ‬پاساژ‭ ‬برلیان‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬راه‭ ‬محققی‭ (‬امین‭) ‬و‭ ‬تعدادی‭ ‬دیگر‭ ‬با‭ ‬4‭ ‬تا‭ ‬10‭ ‬طبقه‭ ‬از‭ ‬مجموعه‭ ‬این‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬هستند‭. ‬شاخص‌ترین‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‌مرتبه‭ ‬دور‭ ‬پهلوی‭ ‬دوم‭ ‬هتل‭ ‬تبریز‭ ‬و‭ ‬هتل‭ ‬گسترش‭ ‬است‭. ‬هتل‭ ‬انترناسیونال‭ ‬تبریز‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1347‭ ‬محمدرضا‭ ‬مقتدر‭ ‬طراحی‭ ‬کرد‭. ‬عملیات‭ ‬ساخت‭ ‬هتل‭ ‬در‭ ‬همان‭ ‬سال‭ ‬آغاز‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬درسال‭ ‬1351‭ ‬به‭ ‬بهره‭ ‬برداری‭ ‬رسید‭. ‬این‭ ‬هتل‭ ‬در‭ ‬5‭ ‬طبقه‭ ‬در‭ ‬زمینی‭ ‬به‭ ‬مساحت‭ ‬5‭ ‬هزار‭ ‬متر‭ ‬مربع‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬سازه‌ای‭ ‬بتنی‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬ساخته‭ ‬شده؛‭ ‬با‭ ‬پلانی‭ ‬مستطیلی‭ ‬شکل‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬راستای‭ ‬شرقی‭ ‬ـ‭ ‬غربی‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬موازات‭ ‬خیابان‭ ‬امام‭ (‬پهلوی‭ ‬سابق‭) ‬کشیده‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬بنا‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬بناهای‭ ‬معاصر‭ ‬تبریز‭ ‬و‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬شهری‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬دغدغه‭ ‬تلفیق‭ ‬معماری‭ ‬مدرن‭ ‬و‭ ‬سنتی‭ ‬طراحی‭ ‬شده‭ ‬است‭ (‬دهقان،‭ ‬صفری،‭ ‬1386‭). ‬دیگر‭ ‬بنای‭ ‬مهم‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬هتل‭ ‬گسترش‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬هتل‭ ‬با‭ ‬13‭ ‬طبقه،‭ ‬عنوان‭ ‬اولین‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‌مرتبه‭ ‬تبریز‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬خود‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬اواخر‭ ‬دهه‭ ‬1340‭ ‬هـ‭ . ‬ش‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬امام،‭ ‬چهارراه‭ ‬آبرسان‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬پیمانکار‭ ‬خارجی‭ ‬و‭ ‬احتمالا‭ ‬امریکایی‭ ‬منتسب‭ ‬است‭.‬کاربری‭ ‬فعلی‭ ‬این‭ ‬بنا‭ ‬هتل‭ ‬است‭ ‬ولی‭ ‬ظاهرا‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬باشگاه‭ ‬و‭ ‬اقامتگاه‭ ‬طراحی‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬طی‭ ‬سالهای‭ ‬مختلف‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬ساختمان‭ ‬مسکونی‭ ‬و‭ ‬اداری‭ ‬نیز‭ ‬مورد‭ ‬بهره‭ ‬برداری‭ ‬است‭. ‬بنا‭ ‬با‭ ‬پلان‭ ‬تیپ‭ ‬و‭ ‬نماسازی‭ ‬با‭ ‬آجر‭ ‬زرد،‭ ‬بنایی‭ ‬مدرن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کند‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬معماری‭ ‬پهلوی‭ ‬دوم‭ ‬تبریز‭ ‬نزدیک‌تر‭ ‬کند‭.‬

از‭ ‬سال‭ ‬1320‭ ‬تا‭ ‬1357‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬خیابان‌کشی‌های‭ ‬جدید‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬تاریخی‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬شهر،‭ ‬امکان‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬فراهم‭ ‬آمد‭ ‬و‭ ‬بدون‭ ‬آنکه‭ ‬الگوی‭ ‬خاصی‭ ‬در‭ ‬مکان‌یابی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬این‭ ‬بناها‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬باشد،‭ ‬نمونه‌هایی‭ ‬از‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬ساخته‭ ‬شدند‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬میان‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬تعدادی‭ ‬از‭ ‬مجموعه‌های‭ ‬مسکونی‭ ‬حایز‭ ‬توجه‭ ‬است‭: ‬مجموعه‭ ‬مسکونی‭ ‬شرکت‭ ‬ماشین‌سازی‭ ‬تبریز‭ ‬که‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬چک‌اسلواکی‌ها‭ ‬نسبت‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭ ‬در‭ ‬ابتدای‭ ‬جاده‭ ‬ائل‌گلی‭ ‬با‭ ‬ترکیبی‭ ‬از‭ ‬مسکن‭ ‬ویلایی‭ ‬و‭ ‬طبقاتی‭ (‬4‭ ‬تا‭ ‬14‭ ‬طبقه‭)‬،‭ ‬مجموعه‭ ‬مسکونی‭ ‬خانه‌سازی‭ (‬شهرک‭ ‬امام‭ ‬فعلی‭) ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬قراملک‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬پیش‌ساخته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬4‭ ‬طبقه،‭ ‬مجموعه‭ ‬آبادانی‭ ‬مسکن‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬ابوریحان‭ ‬با‭ ‬5‭ ‬طبقه،‭ ‬مجموعه‭ ‬مسکونی‭ ‬لاله‭ ‬در‭ ‬دیزل‭ ‬آباد،‭ ‬مجموعه‭ ‬مسکونی‭ ‬نگین‭ ‬پارک‭ ‬و‭ ... ‬از‭ ‬نمونه‌های‭ ‬دیگر‭ ‬است‭. ‬همه‭ ‬این‭ ‬مجموعه‌ها‭ ‬در‭ ‬دهه‭ ‬1350‭ ‬و‭ ‬اوایل‭ ‬دهه‭ ‬1360‭ ‬ساخته‭ ‬شده‌اند‭ ‬که‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬و‭ ‬الگوی‭ ‬زندگی‭ ‬آپارتمانی‭ ‬را‭ ‬وارد‭ ‬شهر‭ ‬تاریخی‭ ‬تبریز‭ ‬کرده‌اند بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬شروع‭ ‬جنگ‭ ‬تا‭ ‬سال‌‌های‭ ‬پایانی‭ ‬دهه‭ ‬1360‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬عمرانی‭ ‬رواج‭ ‬نداشته‭ ‬و‭ ‬شاید‭ ‬تنها‭ ‬بتوان‭ ‬نمونه‌های‭ ‬محدودی‭ ‬از‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭. ‬اما‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬جنگ‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬سازندگی‭ ‬یعنی‭ ‬اوایل‭ ‬دهه‭ ‬1370‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬عمرانی‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬و‭ ‬ساز‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬رونق‭ ‬می‌گیرد‭ ‬و‭ ‬نمونه‌های‭ ‬شاخص‌تری‭ ‬از‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬ساخته‭ ‬می‌شوند‭. ‬ساختمان‭ ‬مسکونی‭ ‬نسیم‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬امام‭ ‬ـ‭ ‬فلکه‭ ‬دانشگاه‭ ‬که‭ ‬طبقه‭ ‬همکف‭ ‬آن‭ ‬تجاری‭ ‬است‭ ‬با‭ ‬13‭ ‬طبقه‭ ‬در‭ ‬اوایل‭ ‬دهه‭ ‬1370‭ ‬ساخته‭ ‬شد‭. ‬ساختمان‭ ‬پاساژ‭ ‬اسکان‭ ‬دیگر‭ ‬بنایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬بنایی‭ ‬که‭ ‬طبقه‭ ‬همکف‭ ‬آن‭ ‬پاساژ‭ ‬و‭ ‬10‭ ‬طبقه‭ ‬بالای‭ ‬آن‭ ‬اداری‭ ‬بود‭. ‬شاخص‌ترین‭ ‬بخش‭ ‬این‭ ‬بنا‭ ‬نمای‭ ‬آن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬الگوی‭ ‬جدید‭ ‬از‭ ‬نماسازی‭ ‬مدرن‭ ‬و‭ ‬فن‌آورانه‭ ‬محسوب‭ ‬می‌شد‭.‬

مهم‌ترین‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬جهاتی‭ ‬موفق‌ترین‭ ‬پروژه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬مسکونی‭ ‬سه‭ ‬دهه‭ ‬گذشته‭ ‬تبریز‭ ‬مجموعه‭ ‬مسکونی‭ ‬آسمان‭ ‬است‭ (‬تصاویر‭ ‬شماره‭ ‬7‭ ‬و8‭ ). ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬با‭ ‬مکان‌یابی‭ ‬مناسب‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬ائل‌گلی‭ ‬تبریز‭ ‬در‭ ‬زمینی‭ ‬به‭ ‬مساحت‭ ‬94‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬و‭ ‬شامل‭ ‬16‭ ‬بلوک‭ ‬همسان‭ ‬18‭ ‬طبقه‌ای‭ ‬و‭ ‬928‭ ‬واحد‭ ‬مسکونی‭ ‬است‭. ‬پیش‌بینی‭ ‬کاربری‌های‭ ‬عمومی‭ ‬چون‭ ‬فضاهای‭ ‬اجتماعات،‭ ‬ورزشی،‭ ‬استخر،‭ ‬مهدکودک،‭ ‬خدمات‭ ‬و‭... ‬منظرسازی‭ ‬مناسب‭ ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬سایر‭ ‬مجموعه‌های‭ ‬مشابه‭ ‬متمایز‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬این‭ ‬منظرسازی،‭ ‬حضور‭ ‬اجتماعی‭ ‬ساکنان‭ ‬در‭ ‬روی‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬را‭ ‬بر‌نمی‌تابد‭ ‬و‭ ‬فرصتی‭ ‬برای‭ ‬حضور‭ ‬فراهم‭ ‬نمی‌کند‭. ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬اجتماعی،‭ ‬‮«‬رویای‭ ‬زندگی‭ ‬مدرن‮»‬‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬شهروندان‭ ‬محقق‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬بسیاری،‭ ‬جزیره‌ای‭ ‬دوست‭ ‬داشتنی‭ ‬برای‭ ‬سکونت‭ ‬در‭ ‬شهری‭ ‬آشفته‭ ‬است‭.‬

الگوی‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬از‭ ‬دهه‭ ‬1370‭ ‬به‭ ‬تدریج‭ ‬به‭ ‬الگوی‭ ‬رایج‭ ‬ساخت‌وساز‭ ‬شهری‭ ‬تبدیل‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬این‭ ‬دهه‭ ‬بیشترین‭ ‬بناهای‭ ‬مسکونی،‭ ‬اداری‭ ‬و‭ ‬تجاری‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬طبقاتی‭ ‬ساخته‭ ‬شدند‭. ‬اما‭ ‬اوج‭ ‬تجربه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬و‭ ‬رونق‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬1380‭ ‬تا‭ ‬1395‭ ‬نسبت‭ ‬داد‭. ‬در‭ ‬طی‭ ‬این‭ ‬سال‌ها‭ ‬برخلاف‭ ‬پیش‌بینی‌های‭ ‬طرح‌های‭ ‬توسعه‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬مغایر‭ ‬با‭ ‬کلیه‭ ‬ضوابط‭ ‬شهری،‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬به‭ ‬الگویی‭ ‬غالب‭ ‬تبدیل‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬سرازیر‭ ‬شدن‭ ‬بخش‭ ‬عمده‌ای‭ ‬از‭ ‬سرمایه‭ ‬به‭ ‬بخش‭ ‬مسکن‭ ‬و‭ ‬جریان‭ ‬انتفاعی‭ ‬آن،‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬دگرگونی‭ ‬شکل‭ ‬شهر‭ ‬شد‭. ‬شهرک‭ ‬باغمیشه‭ ‬و‭ ‬رشدیه‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬اواسط‭ ‬دهه‭ ‬1360‭ ‬شکل‭ ‬گرفته‭ ‬بود،‭ ‬طی‭ ‬سال‌های‭ ‬1370ـ‭ ‬1395‭ ‬به‭ ‬قطب‭ ‬ساخت‌وساز‭ ‬شهر‭ ‬تبدیل‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬واقع‭ ‬شدن‭ ‬در‭ ‬روی‭ ‬گسل‭ ‬تبریز،‭ ‬ساخت‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬اوج‭ ‬گرفت‭(‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬9‭). ‬در‭ ‬بخش‭ ‬شرقی‭ ‬و‭ ‬شمالی‭ ‬شهر،‭ ‬محدوده‌های‭ ‬ائل‌گلی،‭ ‬زعفرانیه،‭ ‬ولیعصر‭ ‬شمالی‭ ‬و‭ ‬جنوبی‭ ‬و‭ ‬شهرک‌های‭ ‬تازه‭ ‬شکل‭ ‬گرفته‭ ‬خاوران‭ ‬و‭ ‬مرزداران،‭ ‬نیز‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬مسکونی‭ ‬رونق‭ ‬گرفت؛‭ ‬اگرچه‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬پراکنده‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬مناطق‭ ‬شهر،‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬جریان‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬است‭. ‬برای‭ ‬مرور‭ ‬تجربه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬فقط‭ ‬چند‭ ‬پروژه‭ ‬مطرح‭ ‬سال‌های‭ ‬اخیر‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬اثرگذار‭ ‬بود،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مقاله‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬است‭ (‬نقشه‭ ‬شماره‭ ‬6‭).‬

برج‭ ‬بلور‭ (‬تصویر‭ ‬شماره10‭ ‬و‭ ‬11‭) ‬در‭ ‬فلکه‭ ‬دانشگاه‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬موقعیت‭ ‬خاص‭ ‬خود‭ ‬و‭ ‬معماری‭ ‬آن‭ ‬از‭ ‬پروژه‌های‭ ‬شاخص‭ ‬معماری‭ ‬معاصر‭ ‬تبریز‭ ‬است‭ ‬این‭ ‬برج‭ ‬را‭ ‬صارمی،‭ ‬بنکدار‭ ‬و‭ ‬مولوی‭ ‬طراحی‭ ‬کرده‌اند‭. ‬برج‭ ‬با‭ ‬فرمی‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬شرایط‭ ‬سایت،‭ ‬در‭ ‬25‭ ‬طبقه‭ ‬و‭ ‬زیربنایی‭ ‬حدود‭ ‬33‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬که‭ ‬طبقات‭ ‬همکف‭ ‬و‭ ‬زیرین‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬تجاری‭ (‬130واحد‭) ‬و‭ ‬طبقات‭ ‬بالا‭ ‬به‭ ‬112‭ ‬واحد‭ ‬اداری‭ ‬اختصاص‭ ‬دارد‭. ‬بنا‭ ‬حضوری‭ ‬چشم‌گیر‭ ‬در‭ ‬منظر‭ ‬شهری‭ ‬دارد‭ ‬اما‭ ‬بسیار‭ ‬ناآشنا‭ ‬با‭ ‬محیط‭ ‬پیرامون‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬نمی‌تواند‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬زمین‭ ‬با‭ ‬مخاطبان‭ ‬ارتباط‭ ‬برقرا‭ ‬کند‭. ‬شاید‭ ‬اجبار‭ ‬به‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬حداکثر‭ ‬سطح‭ ‬اشغال‭ ‬این‭ ‬فرصت‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬طراحان‭ ‬گرفته‭ ‬است‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬حضور‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬شهر‭ ‬فکر‭ ‬کنند‭.‬

برج‭ ‬شهران‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬12‭ ‬و‭ ‬13‭) ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬گلشهر‭ ‬ائل‌گلی‭ ‬با‭ ‬30‭ ‬طبقه‭ ‬و‭ ‬ارتفاع‭ ‬100‭ ‬متر‭ ‬در‭ ‬فهرست‭ ‬بلندترین‭ ‬برج‌های‭ ‬مسکونی‭ ‬کشور‭ ‬است‭. ‬190‭ ‬واحد‭ ‬مسکونی‭ ‬در‭ ‬25‭ ‬طبقه،‭ ‬3‭ ‬طبقه‭ ‬پارکینگ‭ ‬با‭ ‬ظرفیت‭ ‬195‭ ‬خودرو‭ ‬و‭ ‬2‭ ‬طبقه‭ ‬به‭ ‬کاربری‌های‭ ‬عمومی‭ ‬چون‭ ‬لابی،‭ ‬مهدکودک،‭ ‬سالن‭ ‬اجتماعات،‭ ‬استخر‭ ‬و‭ ... ‬اختصاص‭ ‬دارد‭. ‬برج‭ ‬شهران‭ ‬برجی‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬است‭ ‬با‭ ‬فرمی‭ ‬غیر‭ ‬چشم‌نواز،‭ ‬بسیار‭ ‬صلب‭ ‬و‭ ‬سنگین‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬نماهای‭ ‬تمام‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬کمکی‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬نمی‌کند‭. ‬با‭ ‬وجود‭ ‬حضور‭ ‬چشم‌گیر‭ ‬در‭ ‬منظر‭ ‬و‭ ‬دورنمای‭ ‬شهری،‭ ‬به‭ ‬سختی‭ ‬در‭ ‬بافت‭ ‬شهر‭ ‬مورد‭ ‬پذیرش‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬گویی‭ ‬بیگانه‌ای‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬قد‭ ‬برافراشته‭ ‬و‭ ‬خودنمایی‭ ‬می‌کند،‭ ‬با‭ ‬چهره‌ای‭ ‬عبوس‭.‬

برج‭ ‬سپهر‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬14‭)‬؛‭ ‬برج‭ ‬20‭ ‬طبقه‭ ‬بانک‭ ‬صادرات‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬میدان‭ ‬استاد‭ ‬شهریار‭ (‬هتل‭ ‬مرمر‭) ‬در‭ ‬زمینی‭ ‬به‭ ‬مساحت‭ ‬5000‭ ‬مترمربع‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬برج‭ ‬بانکی‭ ‬ـ‭ ‬اداری‭ ‬برجی‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬با‭ ‬حجم‭ ‬مکعبی‭ ‬است،‭ ‬فرمی‭ ‬منقضی‭ ‬برای‭ ‬برجی‭ ‬که‭ ‬می‌خواهد‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬برای‭ ‬یک‭ ‬بانک‭ ‬باشد‭.‬

برج‭ ‬مرکز‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭ ‬تبریز‭ (‬تصاویر‭ ‬شماره‭ ‬15‭ ‬و‭ ‬16‭ ‬و‭ ‬17‭)‬؛‭ ‬این‭ ‬برج‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬پروژه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬تبریز‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬رتبه‭ ‬نخست‭ ‬فهرست‭ ‬بلندترین‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬ایران‭ ‬جای‭ ‬دارد‭. ‬برج‭ ‬مرکز‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭ ‬در‭ ‬37‭ ‬طبقه‭ ‬با‭ ‬ارتفاع‭ ‬192‭ ‬متر،‭ ‬در‭ ‬ولیعصر‭ ‬شمالی،‭ ‬در‭ ‬زمینی‭ ‬به‭ ‬مساحت‭ ‬47‭ ‬هزار‭ ‬متر‭ ‬مربع‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬41‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬زیربنا‭ ‬دارد‭. ‬طبقه‭ ‬همکف‭ ‬برج،‭ ‬سرسرایِ‌‭ ‬کاربری‌های‭ ‬مختلف‭ ‬را‭ ‬شامل‭ ‬می‌شود‭. ‬طبقه‭ ‬اول‭ ‬به‭ ‬بخش‭ ‬اداری‭ ‬مرکز‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭ ‬اختصاص‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬طبقات‭ ‬2‭ ‬تا‭ ‬4‭ ‬کاربری‌های‭ ‬عمومی‭ ‬چون‭ ‬فروشگاه‌ها،‭ ‬کافی‭ ‬شاپ‭ ‬و‭ ‬تالار‭ ‬بورس‭ ‬را‭ ‬شامل‭ ‬می‌شود‭. ‬طبقات‭ ‬5‭ ‬تا‭ ‬25‭ ‬شامل‭ ‬230‭ ‬واحد‭ ‬اداری‭ ‬است‭. ‬طبقات‭ ‬26‭ ‬تا‭ ‬31‭ ‬هتل‭ ‬و‭ ‬فضاهای‭ ‬جانبی‭ ‬آن‭ ‬چون‭ ‬سالن‌های‭ ‬اجتماعات‭ ‬و‭ ‬مراسم‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬جای‭ ‬می‌دهد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬طبقه‭ ‬32‭ ‬سالن‌های‭ ‬چندمنظوره‭ ‬گردهمایی‭ ‬و‭ ‬استودیو‭ ‬ویژه‭ ‬صدا‭ ‬و‭ ‬سیما‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬سازه‭ ‬این‭ ‬برج‭ ‬از‭ ‬فن‌آوری‭ ‬ابر‭ ‬قاب‭ (‬سوپر‭ ‬فریم‭) ‬استفاده‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬امکان‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬پلان‭ ‬آزاد‭ ‬در‭ ‬معماری‭ ‬طبقات‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬ساخته‭ ‬است‭. ‬ابر‭ ‬تیرهای‭ (‬سوپر‭ ‬بیم‌ها‭) ‬سازه‌ای‭ ‬در‭ ‬طبقه‭ ‬آخر‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‌اند‭. ‬بر‭ ‬روی‭ ‬این‭ ‬ابر‭ ‬تیرها،‭ ‬گنبدی‭ ‬با‭ ‬قابلیت‭ ‬جابجایی‭ ‬افقی‭ ‬به‭ ‬قطر‭ ‬35‭ ‬متر‭ ‬ با‭ ‬4‭ ‬طبقه‭ ‬و‭ ‬ارتفاع‭ ‬5‭/‬17‭ ‬متر‭ ‬طراحی‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬شامل‭ ‬مرکز‭ ‬گردشگری،‭ ‬نمایشگاه‌ها،‭ ‬فوت‌کورد‭ ‬و‭ ‬رستوران‭ ‬گردان‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬گنبد‭ ‬امکان‭ ‬بازدید‭ ‬از‭ ‬حرکت‌های‭ ‬سازه‌ای‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬بادهای‭ ‬شدید‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬ابزارهای‭ ‬دقیق‭ ‬کنترل‌کننده‭ ‬حرکت‭ ‬سازه‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬ساخته‭ ‬است،‭ ‬آنچه‭ ‬سازندگان‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬ویژگی‭ ‬منحصر‭ ‬بفرد‭ ‬این‭ ‬برج‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬جهان‭ ‬برمی‌شمرند‭. ‬مرکز‭ ‬خرید‭ ‬نیز‭ ‬با‭ ‬زیربنای‭ ‬288‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬برج‭ ‬ساخته‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬شامل‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬امکانات‭ ‬و‭ ‬تسهیلات‭ ‬گردشگری،‭ ‬تفریحی،‭ ‬خدماتی‭ ‬و‭ ‬تجاری‭ ‬و‭ ‬ورزشی‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬مجموع‭ ‬زیربنای‭ ‬مرکز‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭ ‬329‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬است‭. ‬معماری‭ ‬این‭ ‬برج‭ ‬از‭ ‬الگوی‭ ‬رایج‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬تبعیت‭ ‬می‌کند‭: ‬پلان‭ ‬با‭ ‬هسته‭ ‬مرکزی‭ ‬متشکل‭ ‬از‭ ‬5‭ ‬آسانسور،‭ ‬2‭ ‬پله‭ ‬و‭ ‬مسیرهای‭ ‬ارتباطی‭ ‬افقی‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬18‭). ‬هر‭ ‬طبقه‭ ‬حدود‭ ‬1000‭ ‬مترمربع‭ ‬مساحت‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬11‭ ‬واحد‭ ‬اداری‭ ‬تشکیل‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬ساختار‭ ‬سازه‌ای،‭ ‬پلانی‭ ‬آزاد‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬طراحی‭ ‬فراهم‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬تعداد‭ ‬محدود‭ ‬ستون‌ها،‭ ‬ابعاد‭ ‬آن‌ها‭ ‬و‭ ‬سقف‌های‭ ‬تخت،‭ ‬محدودیتی‭ ‬برای‭ ‬طراحی‭ ‬معماری‭ ‬ایجاد‭ ‬نکرده‭ ‬است‭. ‬چهار‭ ‬نمای‭ ‬پروژه‭ ‬متشکل‭ ‬از‭ ‬پانل‌های‭ ‬پیش‭ ‬ساخته‭ ‬کاشی‭ ‬ـ‭ ‬سرامیک‭ ‬و‭ ‬شیشه‭ ‬است‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬15‭).‬

برج‭ ‬بلند‭ ‬حضوری‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬دارد،‭ ‬رنگ‭ ‬غالب‭ ‬نماها‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬حضور‭ ‬کمک‭ ‬می‌کند‭. ‬اما‭ ‬حضور‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬چیزی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬هدیه‭ ‬نمی‌کند‭ ‬به‭ ‬جز‭ ‬استعاره‭ ‬قدرت‭. ‬در‭ ‬سطح‭ ‬زمین‭ ‬نیز،‭ ‬اگر‭ ‬مرکز‭ ‬خرید‭ ‬اجرا‭ ‬شود،‭ ‬کل‭ ‬سطح‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬به‭ ‬تصرف‭ ‬در‭ ‬خواهد‭ ‬آمد‭ ‬و‭ ‬فرصتی‭ ‬برای‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬و‭ ‬شهری‭ ‬وجود‭ ‬نخواهد‭ ‬داشت‭. ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬این‭ ‬میزان‭ ‬سطح‭ ‬تراکم‭ ‬با‭ ‬کاربری‌های‭ ‬مختلط‭ ‬امکانی‭ ‬استثنایی‭ ‬برای‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬فضای‭ ‬شهری‭ ‬ـ‭ ‬اجتماعی‭ ‬است‭ ‬اما‭ ‬مرکز‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬زمین‭ ‬نیز‭ ‬علاقمند‭ ‬نیست‭ ‬چیزی‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬اضافه‭ ‬کند‭. ‬همچنین‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬زیرساخت‌های‭ ‬شهری،‭ ‬بافت‭ ‬مسکونی‭ ‬اطراف‭ ‬پروژه،‭ ‬دسترسی‌های‭ ‬اطراف‭ ‬سایت‭ ‬و‭ ‬نزدیکی‭ ‬به‭ ‬گسل‭ ‬شمال‭ ‬تبریز‭ ‬مکان‌یابی‭ ‬پروژه‭ ‬محل‭ ‬پرسش‭ ‬است‭. ‬

علاوه‭ ‬بر‭ ‬بناهایی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬اجمال‭ ‬معرفی‭ ‬شدند،‭ ‬بناهای‭ ‬دیگری‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬شهر‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬15‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ساخت‭ ‬هستند‭. ‬از‭ ‬برج‌های‭ ‬مسکونی‭ ‬مجموعه‭ ‬1000‭ ‬واحدی‭ ‬شمس،‭ ‬برج‌های‭ ‬ستاره،‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬در‭ ‬جاده‭ ‬ائل‌گلی‭ ‬تا‭ ‬برج‌های‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬باغلارباغی‭ ‬و‭ ‬بلوار‭ ‬شهریار‭. ‬همه‭ ‬این‭ ‬بلندمرتبه‌ها‭ ‬می‌تواند‭ ‬معرفی‭ ‬و‭ ‬بررسی‭ ‬شوند‭ ‬ولی‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬شباهت‭ ‬داستان‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬و‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬معماری‭ ‬آن‌ها‭ ‬با‭ ‬همدیگر،‭ ‬از‭ ‬تطویل‭ ‬مطلب‭ ‬اجتناب‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬ضروری‭ ‬است‭ ‬دو‭ ‬پروژه‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ساخت‭ ‬که‭ ‬حضور‭ ‬هرکدام‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬خواهد‭ ‬بود،‭ ‬معرفی‭ ‬شوند‭: ‬

پروژه‭ ‬اول‭ ‬مجموعه‭ ‬آیسان‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬باغ‭ ‬گلستان‭ ‬در‭ ‬محدوده‭ ‬بافت‭ ‬فرهنگی‭ ‬ـ‭ ‬تاریخی‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬ضلع‭ ‬غربی‭ ‬باروی‭ ‬تاریخی‭ ‬تبریز‭ ‬در‭ ‬محدوده‌ای‭ ‬به‭ ‬مساحت‭ ‬40‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ساخت‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬متشکل‭ ‬از‭ ‬عملکردهای‭ ‬تجاری،‭ ‬تفریحی،‭ ‬اقامتی‭ ‬و‭ ‬گردشگری‭ ‬با‭ ‬زیربنای‭ ‬جدود‭ ‬600‭ ‬هزار‭ ‬مترمربع‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬برج‭ ‬دو‭ ‬قلوی‭ ‬50‭ ‬طبقه‭ ‬با‭ ‬ارتفاعی‭ ‬نزدیک‭ ‬به‭ ‬205‭ ‬متر‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬جای‭ ‬داده‭ ‬است‭ (‬تصویر‭ ‬شماره‭ ‬19‭) ‬مکان‌یابی‭ ‬پروژه،‭ ‬چگونگی‭ ‬تامین‭ ‬زیرساخت‌ها،‭ ‬تعامل‭ ‬با‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬بسیاری‭ ‬مسائل‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬جدی‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬پروژه‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬قرار‭ ‬گرفتن‭ ‬در‭ ‬محدوده‭ ‬مرکزی‭ ‬و‭ ‬تاریخی‭ ‬شهر‭ ‬مطرح‭ ‬است‭. ‬

پروژه‭ ‬دوم‭ ‬برج‭ ‬اس‭. ‬ام‭. ‬پی‭. ‬اثر‭ ‬بهرام‭ ‬شیردل‭ ‬است‭:‬‭ ‬برجی‭ ‬48‭ ‬طبقه‭ ‬با‭ ‬ارتفاع‭ ‬197‭ ‬متر‭. ‬شیردل‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬جدید‭ ‬کارهای‭ ‬خود،‭ ‬‮«‬جغرافیا‮»‬‭ ‬را‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬پروژه‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬تبریز‭ ‬و‭ ‬سنت‭ ‬معماری‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬پروژه‭ ‬اثرگذار‭ ‬می‌داند‭ ‬که‭ ‬بتواند‭ ‬اثری‭ ‬برخاسته‭ ‬از‭ ‬جغرافیا‭ ‬و‭ ‬شمایل‌وار‭ (‬Iconic‭) ‬برای‭ ‬تبریز‭ ‬طراحی‭ ‬کند‭. ‬او‭ ‬همچنین‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬ارایه‭ ‬الگویی‭ ‬نو‭ ‬در‭ ‬تیپولوژی‭ ‬برج‌ها‭  ‬است‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬نقد‭ ‬تیپولوژی‭ ‬برج‌های‭ ‬رایج‭ ‬پیش‭ ‬می‌برد؛‭ ‬پروژه‭ ‬نهایی‭ ‬امتزاجی‭ ‬از‭ ‬کاربری‌های‭ ‬مختلف‭ ‬در‭ ‬قالب‭ ‬دو‭ ‬برج‭ ‬و‭ ‬فضای‭ ‬عمومی‭ ‬بینابین‭ ‬آن‭ ‬دو‭ ‬است‭. ‬بخش‭ ‬مهم‭ ‬پروژه‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬زمین،‭ ‬ایجاد‭ ‬میدانی‭ ‬شهری‭ ‬در‭ ‬ورودی‭ ‬اصلی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬مداخله‭ ‬در‭ ‬جاده‭ ‬اصلی‭ ‬طراحی‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬می‌تواند‭ ‬نقطه‭ ‬عطف‭ ‬پروژه‭ ‬در‭ ‬تعامل‭ ‬با‭ ‬شهر‭ ‬باشد‭. ‬

بررسی‭ ‬اجمالی‭ ‬تجربه‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬دهه‭ ‬گذشته‭ ‬از‭ ‬خلال‭ ‬پروژه‌های‭ ‬معرفی‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬ساخت‌وسازهای‭ ‬شهر،‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬موضوع‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬تعریف‭ ‬مشخص‭ ‬وتبیین‭ ‬شده‌ای‭ ‬ندارد‭. ‬

در‭ ‬ساخت‌و‌سازهای‭ ‬شهری‭ ‬در‭ ‬قطعات‭ ‬کوچک‭ ‬ضوابط‭ ‬شهرداری‭ ‬شامل‭ ‬سطح‭ ‬اشغال،‭ ‬تراکم‭ ‬و‭ ‬تامین‭ ‬پارکینگ‭ ‬اثرگذار‭ ‬است،‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬موارد‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬ضوابط‭ ‬نیز‭ ‬رعایت‭ ‬نمی‌شود‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬مورد‭ ‬بسیاری‭ ‬گفته‭ ‬و‭ ‬نوشته‌اند؛‭ ‬اما‭ ‬تا‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬منابع‭ ‬پایدار‭ ‬درآمدی‭ ‬برای‭ ‬اداره‭ ‬شهر‭ ‬تامین‭ ‬نشود‭ ‬و‭ ‬فرآیند‭ ‬نظارت‭ ‬و‭ ‬کنترل‭ ‬بر‭ ‬ساخت‌و‌ساز‭ ‬اصلاح‭ ‬نشود،‭ ‬گریزی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬نخواهد‭ ‬بود‭. ‬

در‭ ‬پروژه‌های‭ ‬کلان‭ ‬بلندمرتبه‌سازی‭ ‬در‭ ‬تبریز‭ ‬می‌توان‭ ‬با‭ ‬سه‭ ‬معیار‭ ‬میزان‭ ‬توفیق‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬را‭ ‬سنجید‭: ‬یکی‭ ‬آنکه‭ ‬باید‭ ‬ساختمان‭ ‬هویتی‭ ‬یگانه‭ ‬در‭ ‬متن‭ ‬آسمان‭ ‬ایجاد‭ ‬کند؛‭ ‬دوم‭ ‬آنکه‭ ‬باید‭ ‬ارتباطش‭ ‬با‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬اطرافش‭ ‬موجب‭ ‬تقویت‭ ‬بافت‭ ‬شهری‭ ‬شود؛‭ ‬سوم‭ ‬آنکه‭ ‬قاعده‌ی‭ ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬باید‭ ‬بر‭ ‬غنای‭ ‬حیات‭ ‬جاری‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬و‭ ‬سطح‭ ‬شهر‭ ‬بیفزاید‭ (‬کان،1375‭). ‬با‭ ‬این‭ ‬معیارها‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬که‭ ‬بخش‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬پروژه‌های‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ساخت‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬اهداف‭ ‬نایل‭ ‬نمی‌آیند‭. ‬پرسش‭ ‬اساسی،‭ ‬چرایی‭ ‬این‭ ‬عدم‭ ‬توفیق‭ ‬است؟‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬علت،‭ ‬عدم‭ ‬وجود‭ ‬باور‭ ‬و‭ ‬تفکر‭ ‬تعامل‭ ‬ساختمان‭ ‬با‭ ‬شهر‭ ‬در‭ ‬نزد‭ ‬کارفرمایان،‭ ‬مدیریت‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬طراحان‭ ‬است‭. ‬هنوز‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بل










چاپ