روایت‭ ‬کوتاهِ‭ ‬بُلندها

روایت‭ ‬کوتاهِ‭ ‬بُلندها

حمید‭  ‬ناصرخاکی‭ / ‬بنفشه‭ ‬درویش‭ ‬

دفتر‭ ‬معماری‭ ‬تااُ‭ -‬نیوشا‭ ‬زری‭ ‬باف‭ ‬،‭ ‬تینا‭ ‬دادگستر،‭ ‬سپهر‭ ‬امیدوار


چکیده

این‭ ‬نوشتار‭ ‬پرسشی‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬خصوص‭ ‬شهرهای‭ ‬آینده‭ ‬و‭ ‬نقش‭ ‬ونسبت‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬با‭ ‬آن‌ها‭. ‬به‭ ‬منظور‭ ‬بسط‭ ‬پرسش،‭ ‬نگاهی‭ ‬تاریخی‭ ‬ـ‭ ‬تحلیلی‭ ‬به‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬رد‭ ‬پای‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬تفکر‭ ‬انتقادی‭ ‬معمارانه‭ ‬جستجو‭ ‬کرده‌ایم‭. ‬شهرهای‭ ‬معاصر‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬انباشته‭ ‬شدن‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬به‭ ‬کلان‭ ‬شهرها‭ ‬و‭ ‬فراشهرها‭ ‬تبدیل‭ ‬شده‌اند‭. ‬این‭ ‬نوشتار‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کند‭ ‬تا‭ ‬در‭ ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬سوال‭ ‬اصلی‭ ‬خود،‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬فرصتی‭ ‬برای‭ ‬بازتولید‭ ‬فضاهای‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬زایایی‭ ‬شهرهای‭ ‬چند‭ ‬لایه‭ ‬شناخته‭ ‬و‭ ‬دروازه‌ای‭ ‬برای‭ ‬سوال‌های‭ ‬آینده‭ ‬به‭ ‬روی‭ ‬خواننده‭ ‬بگشاید‭. ‬در‭ ‬شیوه‌ی‭ ‬نگارش‭ ‬تلاش‭ ‬کرده‌ایم‭ ‬تا‭ ‬روایتی‭ ‬ملموس‭ ‬از‭ ‬ماجرا‭ ‬ارائه‭ ‬کنیم‭ ‬تا‭ ‬دشواری‌های‭ ‬ادبیات‭ ‬نقادانه‭ ‬کمتر‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬بیاید‭.‬


کلید‭ ‬واژه‌ها‭:‬‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند،‭ ‬بلند‭ ‬مرتبگی،‭ ‬کلان‭ ‬شهر،‭ ‬شهر‭ ‬سیال،‭ ‬فضای‭ ‬شهری

 ‭ ‬مقدمه

پرسش‭ ‬از‭ ‬چیستی‭ ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬آینده‭ ‬فراتر‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬نگاه‭ ‬تخیلی‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬فانتزی‭ ‬که‭ ‬سابقه‭ ‬بسیاری‭ ‬در‭ ‬عرصه‌های‭ ‬گوناگون‭ ‬دارد،‭ ‬سوالی‭ ‬در‭ ‬خصوص‭ ‬یک‭ ‬رویداد‭ ‬واقعی‭ ‬است‭. ‬چه‭ ‬بخواهیم‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬نخواهیم‭ ‬شهرهای‭ ‬آینده‭ ‬در‭ ‬واقعیت‭ ‬با‭ ‬امروزشان‭ ‬تفاوت‌های‭ ‬بسیاری‭ ‬خواهند‭ ‬داشت‭. ‬ما‭ ‬نمی‌توانیم‭ ‬فقط‭ ‬تخیل‭ ‬کنیم،‭ ‬حدس‭ ‬بزنیم‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬اینکه‭ ‬به‭ ‬انتظار‭ ‬آینده‭ ‬بنشینیم‭. ‬دوران‭ ‬معاصر‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬امروز‭ ‬می‌بایستی‭ ‬توانمندی‌های‭ ‬مشخصی‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬جهان‭ ‬آینده‭ ‬به‭ ‬ارث‭ ‬بگذارد‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬نگاه،‭ ‬آینده،‭ ‬جهش‭ ‬پیش‌بینی‭ ‬نشده‌ی‭ ‬امروز‭ ‬نیست،‭ ‬بلکه‭ ‬تداومی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دوران‭ ‬معاصر‭ ‬برای‭ ‬آینده‭ ‬به‭ ‬ارث‭ ‬می‌رسد‭.‬

در‭ ‬حوزه‭ ‬معماری‭ ‬و‭ ‬شهرسازی‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مهمترین‭ ‬عناصر‭ ‬در‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬و‭ ‬صورت‌بندی‭ ‬ساختارهای‭ ‬گوناگون‭ ‬شهر،‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬می‌باشند‭. ‬بناهای‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬دهه‌های‭ ‬اخیر‭ ‬آنچنان‭ ‬بر‭ ‬ساختارهای‭ ‬کلان‭ ‬شهرها‭ ‬تاثیر‭ ‬گذاشته‌اند‭ ‬که‭ ‬جریانی‭ ‬سیال‭ ‬از‭ ‬معماری‭ ‬بزرگ‭ ‬مقیاس‭ ‬و‭ ‬طراحی‭ ‬شهری‭ ‬تا‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬شهری‭ ‬را‭ ‬تولید‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حرفه‭ ‬و‭ ‬آموزش‭ ‬معماری‭ ‬بسط‭ ‬داده‌اند‭. ‬مهم‌ترین‭ ‬پرسش‭ ‬این‭ ‬نوشتار،‭ ‬نقش‭ ‬و‭ ‬نسبت‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬شهرهای‭ ‬آینده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬پرسش‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کنیم‭ ‬فرصت‌ها‭ ‬و‭ ‬تهدیدهای‭ ‬موضوع‭ ‬را‭ ‬بررسی‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬بستری‭ ‬برای‭ ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬پرسش‌های‭ ‬دیگر‭ ‬نیز‭ ‬فراهم‭ ‬آوریم

‭ ‬کوتاه‭ ‬بلند‭ ‬است

‭"‬تله‌ی‭ ‬مرگ‭" ‬واژه‌ای‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬منتقدین،‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬واقعه‭ ‬یازده‭ ‬سپتامبر‭ ‬2001‭ ‬میلادی‭ ‬به‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬اطلاق‭ ‬کردند‭. ‬برج‌های‭ ‬مرکز‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭  ‬که‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1973‭ ‬میلادی‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬تکنولوژی‭ ‬زمان‭ ‬خود‭ ‬و‭ ‬سیستم‌های‭ ‬سازه‌ای‭ ‬پیشرفته،‭ ‬نشانه‌های‭ ‬آشکار‭ ‬اقتصاد‭ ‬و‭ ‬سیاست‭ ‬در‭ ‬کلان‭ ‬شهرها‭ ‬بودند،‭ ‬در‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬نیم‭ ‬قرن‭ ‬محل‭ ‬تبلور‭ ‬عقده‭ ‬گشایی‭ ‬دیوانه‭ ‬وارِ‭ ‬نوعی‭ ‬از‭ ‬انسان‭ ‬معاصر‭ ‬به‭ ‬مفاهیم‭ ‬ذکر‭ ‬شده‭ ‬قرار‭ ‬گرفتند‭. ‬

رویداد‭ ‬فوق،‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‭ ‬سازی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬چالش‭ ‬کشید؛‭ ‬چالشی‭ ‬که‭ ‬معماران‭ ‬شیکاگویی‭ ‬در‭ ‬تغییر‭ ‬مصالح‭ ‬چوبی‭ ‬به‭ ‬سازه‌های‭ ‬نوین‭ ‬در‭ ‬سال‌های‭ ‬دهه‭ ‬1870‭ ‬میلادی،‭ ‬هیچ‌گاه‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬نیندیشیده‭ ‬بودند‭. ‬آتش‌سوزی‌های‭ ‬وسیع‭ ‬آن‭ ‬سال‌ها‭ ‬که‭ ‬چوب‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مصالح‭ ‬سازه‌ای‭ ‬نفی‭ ‬می‌کرد،‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬فناوری‌های‭ ‬نوین‭ ‬زمینه‌ی‭ ‬بلندتر‭ ‬شدن‭ ‬ساختمان‌ها‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬می‌نمود‭. ‬کریستال‭ ‬پالاس‭ ‬و‭ ‬برج‭ ‬ایفل‭ ‬در‭ ‬پایان‭ ‬قرن‭ ‬نوزدهم‭ ‬میلادی،‭ ‬عطش‭ ‬بالاتر‭ ‬رفتن‭ ‬ساختمان‌ها‭ ‬را‭ ‬بیشتر‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬شهرهای‭ ‬کوتاه‭ ‬به‭ ‬تدریج‭ ‬نمادهای‭ ‬شهری‭ ‬بلند‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬یافتند‭. ‬تحولات‭ ‬اجرایی‭ ‬نیز‭ ‬ساختن‭ ‬اینگونه‭ ‬پروژه‌ها‭ ‬را‭ ‬تسهیل‭ ‬کردند‭. ‬تمایز‭ ‬و‭ ‬تفاخرِ‭ ‬مرتفع‭ ‬بودن‭ ‬به‭ ‬سرعت‭ ‬از‭ ‬شیکاگو‭ ‬به‭ ‬نیویورک‭ ‬رسید‭ ‬و‭ ‬معماران‭ ‬شروع‭ ‬به‭ ‬تولید‭ ‬نشانه‌های‭ ‬شهری‭ ‬متعدد‭ ‬کردند؛‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬مکعب‭ ‬مستطیلی‭ ‬با‭ ‬بام‌های‭ ‬تخت‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬نازک‭ ‬شدن‭ ‬جداره‌ها‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬افزایش‭ ‬مساحت‭ ‬سطوح‭ ‬شیشه‌ای،‭ ‬ارتباط‭ ‬جدایی‭ ‬ناپذیری‭ ‬میان‭ ‬نما‭ ‬و‭ ‬سازه‭ ‬ایجاد‭ ‬می‌کرد‭ ‬و‭ ‬گونه‌ای‭ ‬از‭ ‬زیبایی‭ ‬شناسی‭ ‬جدید‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬معماری‭ ‬رواج‭ ‬می‌داد‭. ‬شاید‭ ‬نقطه‭ ‬عطف‭ ‬این‭ ‬اتفاق‭ ‬را‭ ‬بتوان‭ ‬در‭ ‬بنای‭ ‬سیگرام‭  ‬اثر‭ ‬میس‭ ‬وندروهه‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1958‭ ‬میلادی‭ ‬مشاهده‭ ‬نمود‭.‬

هرچه‭ ‬که‭ ‬فناوری‌های‭ ‬ساخت‭ ‬توسعه‭ ‬می‌یافت،‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬آسان‭ ‬تر‭ ‬و‭ ‬سریع‌تر‭ ‬ساخته‭ ‬می‌شدند‭ ‬تا‭ ‬جایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دهه‌های‭ ‬شصت‭ ‬و‭ ‬هفتاد‭ ‬میلادی‭ ‬با‭ ‬حجم‭ ‬وسیعی‭ ‬از‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‌ها‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬رو‭ ‬شدیم‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬به‭ ‬جریان‌های‭ ‬معماری‭ ‬در‭ ‬بازتولید‭ ‬تئوری‌های‭ ‬آن‌ها‭ ‬کمک‭ ‬می‌کردند‭. ‬ساختمان‭ ‬سی‭ ‬بی‭ ‬اس‭ ‬در‭ ‬نیویورک‭ ‬اثر‭ ‬اروسارینن،‭ ‬مرکز‭ ‬جان‭ ‬هنکاک‭  ‬اثر‭ ‬اسکیدمور،‭ ‬اووینگز‭ ‬و‭ ‬مریل‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1969‭ ‬در‭ ‬نیویورک‭ ‬و‭ ‬برج‭ ‬پنزویل‭  ‬اثر‭ ‬فیلیپ‭ ‬جانسون‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1976‭ ‬میلادی‭ ‬در‭ ‬هیوستون‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬جمله‌اند‭. ‬های‌تک‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬پروژه‌های‭ ‬نورمن‭ ‬فاستر‭ ‬و‭ ‬ریچارد‭ ‬راجرز‭ ‬درک‭ ‬شد،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬همین‭ ‬رویکرد‭ ‬بانک‭ ‬کامرز‭ ‬فاستر‭ ‬و‭ ‬ساختمان‭ ‬لِلُید1‭  ‬راجرز‭ ‬تنها‭ ‬بیان‭ ‬کننده‭ ‬تکنولوژی‌های‭ ‬عصر‭ ‬خود‭ ‬نیستند؛‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬نقادی‭ ‬پست‭ ‬مدرن‭ ‬تعلق‭ ‬دارند‭. ‬نقادی‭ ‬فلسفی‭ ‬پست‭ ‬مدرن‭ ‬در‭ ‬معماری‭ ‬جایی‭ ‬را‭ ‬بهتر‭ ‬از‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬برای‭ ‬تبلور‭ ‬اندیشه‭ ‬هایش‭ ‬نیافت‭. ‬

تخریب‭ ‬مجتمع‭ ‬پروت‭ ‬ایگو‭ ‬در‭ ‬سنت‭ ‬لوئیس‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1971‭ ‬میلادی‭ ‬که‭ ‬جنکز‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬پایان‭ ‬مرگ‭ ‬معماری‭ ‬مدرن‭ ‬و‭ ‬سبک‭ ‬بین‌الملل‭ ‬یاد‭ ‬می‌کند‭ (‬جنکز،‭ ‬1977‭)‬،‭ ‬سرآغاز‭ ‬دوره‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬شروعش‭ ‬در‭ ‬انهدام‭ ‬یک‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬نهفته‭ ‬است‭. ‬تقریب‭ ‬زمانی‭ ‬انهدام‭ ‬پروت‭ ‬ایگو‭ ‬و‭ ‬ساخت‭ ‬برج‌های‭ ‬تجارت‭ ‬جهانی‭ ‬به‭ ‬تعبیر‭ ‬ما‭ ‬یک‭ ‬دژاوو‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬واقعه‭ ‬یازدهم‭ ‬سپتامبر‭ ‬2001‭ ‬میلادی‭. ‬وقتی‭ ‬تنها‭ ‬چهار‭ ‬دهه‭ ‬برای‭ ‬تحقق‭ ‬یک‭ ‬دژواوو‭ ‬کافی‭ ‬باشد،‭ ‬واقعیت‭ ‬شهرهای‭ ‬آینده‭ ‬بسیار‭ ‬به‭ ‬ما‭ ‬نزدیک‭ ‬است،‭ ‬واقعیتی‭ ‬که‭ ‬شاید‭ ‬یک‭ ‬کابوس‭ ‬باشد‭.‬

بحران‌های‭ ‬جهانی‭ ‬نظیر‭ ‬بحران‭ ‬انرژی،‭ ‬جنگ‌ها،‭ ‬بحران‭ ‬اقتصادی،‭ ‬فضای‭ ‬مجازی،‭ ‬پایان‭ ‬یافتن‭ ‬منابع‭ ‬زمین،‭ ‬همگی‭ ‬در‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬آنچنان‭ ‬رخ‭ ‬نموده‌اند‭ ‬که‭ ‬بلند‭ ‬مرتبگی‭ ‬را‭ ‬تهدیدی‭ ‬جدی‭ ‬برای‭ ‬شهرها‭ ‬ساختند‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬دید‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬غیراقتصادی،‭ ‬غیر‭ ‬سبز،‭ ‬ناپایدار،‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬برنده‭ ‬آستانه‌ها،‭ ‬شکاف‭ ‬دهنده‭ ‬خط‭ ‬آسمان،‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬قشر‭ ‬متمول‭ ‬و‭ ‬نماد‭ ‬اقتدار‭ ‬سیاسی‭ ‬هستند‭. ‬این‭ ‬گونه‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند،‭ ‬حوزه‭ ‬نفوذ‭ ‬کوتاه‌تری‭ ‬در‭ ‬معماری‭ ‬شهر‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬ترازی‭ ‬کوتاه،‭ ‬مردم‭ ‬وار‭ ‬تر‭ ‬و‭ ‬بلند‭ ‬تر‭ ‬به‭ ‬حیات‭ ‬خود‭ ‬ادامه‭ ‬می‌دهند‭.‬


‭ ‬بلند‭ ‬کوتاه‭ ‬است‭. ‬

معماران‭ ‬کانستراکتیویست‭ ‬روسی‭ ‬فقط‭ ‬زمینه‭ ‬ساز‭ ‬جنبش‌های‭ ‬معماری‭ ‬پایان‭ ‬قرن‭ ‬بیستم‭ ‬نبودند،‭ ‬تخیل‭ ‬خلاق‭ ‬این‭ ‬گروه‭ ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬شهرهای‭ ‬آینده‭ ‬را‭ ‬ساخت‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬عناصر‭ ‬اصلی‭ ‬هستند‭. ‬تصاویر‭ ‬یاکوف‭ ‬چرنیخف‭ ‬و‭ ‬ال‭ ‬لیچیتسکی‭  ‬در‭ ‬کنار‭ ‬فوتوریست‭ ‬ایتالیایی،‭ ‬سانت‭ ‬الیا‭ ‬در‭ ‬دهه‭ ‬1920‭ ‬میلادی،‭ ‬سرشار‭ ‬از‭ ‬اشاره‌های‭ ‬مستقیم‭ ‬به‭ ‬شهرهای‭ ‬سیال‭ ‬یا‭ ‬هیبریدی‭ ‬هستند‭. ‬شهر‭ ‬هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‌ها‭ ‬لایه‌های‭ ‬گوناگونی‭ ‬از‭ ‬شهرنشینی‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بر‭ ‬هم‭ ‬کنش‭ ‬آن‌ها،‭ ‬شهر‭ ‬به‭ ‬مثابه‭ ‬ترفیعی‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬چیز‭ ‬نشان‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭. ‬نگاه‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬تصاویر‭ ‬همان‭ ‬قدر‭ ‬که‭ ‬می‌تواند‭ ‬شیرین‭ ‬و‭ ‬هیجان‭ ‬انگیز‭ ‬باشد،‭ ‬می‌تواند‭ ‬نگرانی‭ ‬عمیقی‭ ‬از‭ ‬ناشناختگی‭ ‬در‭ ‬ذهن‭ ‬متبادر‭ ‬کند‭. ‬بالا‭ ‬رفتن‭ ‬جک‭ ‬از‭ ‬ساقه‭ ‬لوبیا‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬داستان‭ ‬کودکانه،‭ ‬از‭ ‬هیجان‭ ‬و‭ ‬لذت‭ ‬به‭ ‬ترس‭ ‬منتهی‭ ‬می‌شود؛‭ ‬دو‭ ‬سویه‌ی‭ ‬یک‭ ‬رویداد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬تصاویر‭ ‬این‭ ‬دوره،‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬سو‭ ‬شهرها‭ ‬را‭ ‬سیمرغ‭ ‬وار‭ ‬منجی‭ ‬جهان‭ ‬آینده‭ ‬می‌پندارد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬فِرانکِنِشتاین‭ ‬وار‭ ‬منهدم‭ ‬کننده‭ ‬آن‭.‬

در‭ ‬دهه‭ ‬شصت‭ ‬میلادی‭ ‬آرشیگرام‭ ‬پروژه‭ ‬پلاگین‭ ‬سیتی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬معرفی‭ ‬می‌کند‭. ‬یک‭ ‬فراسازه‭ ‬که‭ ‬سلول‌های‭ ‬زیستی‭ ‬را‭ ‬درون‭ ‬خود‭ ‬جا‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬ساختاری‭ ‬از‭ ‬شبکه‌های‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬حرکت‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬می‌دوزد‭. ‬آن‌ها‭ ‬در‭ ‬پروژه‭ ‬دیگرشان،‭ ‬شهر‭ ‬رونده‭ ‬نیز‭ ‬مفاهیم‭ ‬جسورانه‭ ‬ای‭ ‬از‭ ‬شهرها‭ ‬را‭ ‬ارائه‭ ‬می‌دهند‭. ‬بلند‭ ‬مرتبگی‭ ‬در‭ ‬ایده‌های‭ ‬آرشیگرام‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬کانستراکتیویست‌های‭ ‬دهه‭ ‬بیست‭ ‬میلادی‭ ‬فرم‌گرا‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بیشتر‭ ‬به‭ ‬جنبه‌های‭ ‬کارکردی‭ ‬فضاهای‭ ‬آینده‭ ‬اشاره‭ ‬دارد‭. ‬یوتوپیا‭ ‬و‭ ‬دیستوپیا،‭ ‬واژه‌هایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬برگشت‌های‭ ‬نقادانه‭ ‬در‭ ‬نیم‭ ‬قرن‭ ‬اول‭ ‬بیستم‭ ‬میلادی‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬زیست‭ ‬جهانی‭ ‬از‭ ‬انتظارات‭ ‬و‭ ‬ناامیدی‌ها‭ ‬می‌شوند‭ ‬و‭ ‬کروموزوم‌های‭ ‬ساختاری‭ ‬و‭ ‬سندرم‌های‭ ‬شکلی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬معماری‭ ‬به‭ ‬ارث‭ ‬می‌گذارند‭.‬

در‭ ‬دهه‭ ‬هفتاد‭ ‬میلادی‭ ‬وقتی‭ ‬رم‭ ‬کولهاوس‭ ‬از‭ ‬نیویورک‭ ‬هذیان‌گو‭ ‬سخن‭ ‬می‌گوید‭ (‬کولهاوس،‭ ‬1978‭)‬،‭ ‬در‭ ‬آثارش‭ ‬می‌توان‭ ‬اضطراب‭ ‬و‭ ‬پریشان‭ ‬حالی‭ ‬نهفته‭ ‬در‭ ‬آثار‭ ‬چرنیخف‭ ‬را‭ ‬بازیافت‭. ‬این‭ ‬بار‭ ‬نیز‭ ‬دژاوویی‭ ‬به‭ ‬واقعیت‭ ‬تبدیل‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬تبدیل‭ ‬در‭ ‬کلان‭ ‬شهری‭ ‬که‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬شیکاگو‭ ‬اولین‭ ‬نقطه‭ ‬عزیمت‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬است‭. ‬اجساد‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬نیویورک‭ ‬هذیانی،‭ ‬دست‌های‭ ‬فِرانکِنِشتاین‭ ‬را‭ ‬پنهان‭ ‬کرده‌اند‭. ‬کولهاوس‭ ‬از‭ ‬مرز‭ ‬کریتیک‭ ‬فلسفی‭ ‬گذشته‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬ادبیات‭ ‬معماری‭ ‬نوینی‭ ‬دست‭ ‬می‌یابد‭. ‬این‭ ‬نقادی‭ ‬فرصتی‭ ‬برای‭ ‬ساخت‭ ‬و‭ ‬پرداخت‭ ‬ادبیات‭ ‬متمایز‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬معماری‭ ‬می‌شود‭. ‬همزمانی‭ ‬این‭ ‬اتفاق‭ ‬با‭ ‬جنبش‌های‭ ‬سیاسی،‭ ‬فرهنگی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭ ‬پست‭ ‬مدرنیسم‭ ‬متاخر،‭ ‬جا‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬اعاده‭ ‬حیثیت‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬باز‭ ‬می‌کند‭. ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬بالاتر‭ ‬نمی‌روند‭ ‬که‭ ‬متمایز‭ ‬و‭ ‬فاخر‭ ‬شوند،‭ ‬آنها‭ ‬مکانی‭ ‬برای‭ ‬بازتولید‭ ‬مفاهیم‭ ‬فراموش‭ ‬شده‭ ‬شهر‭ ‬هستند؛‭ ‬پیکره‌ی‭ ‬مُرده‌ی‭ ‬نیویورکیِ‭ ‬کولهاوس‭ ‬به‭ ‬اندامی‭ ‬پویا‭ ‬و‭ ‬سرشار‭ ‬از‭ ‬ساختار‭ ‬در‭ ‬ساختمان‭ ‬تلویزیون‭ ‬ملی‭ ‬چین‭ ‬تبدیل می‌شود؛‭ ‬ساختمانی‭ ‬که‭ ‬بلند‭ ‬بودنش‭ ‬در‭ ‬عین‭ ‬اینکه‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬است‭ ‬برای‭ ‬شهر،‭ ‬اما‭ ‬درون‭ ‬خویش‭ ‬یک‭ ‬فضای‭ ‬شهری‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬تراز‭ ‬دیگری‭ ‬ساخته‭ ‬است‭. ‬ریشه‌های‭ ‬توجه‭ ‬و‭ ‬تمرکز‭ ‬کولهاوس‭ ‬به‭ ‬فضای‭ ‬خالیِ‭ ‬میان‭ ‬این‭ ‬بلندمرتبگی‭ ‬را‭ ‬می‭ ‬توان‭ ‬در‭ ‬همان‭ ‬آثار‭ ‬کانستراکتیویست‌های‭ ‬دهه‭ ‬20‭ ‬میلادی‭ ‬دید‭. ‬پیشتر‭ ‬نیز‭ ‬پیتر‭ ‬آیرنمن‭ ‬در‭ ‬پروژه‭ ‬ساخته‭ ‬نشده‭ "‬ماکس‭ ‬راین‭ ‬هارت‭" ‬از‭ ‬این‭ ‬فضا‭ ‬سخن‭ ‬گفته‭ ‬بود‭. ‬این‭ ‬زیبایی‌شناسی‭ ‬از‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬آنچنان‭ ‬عمیق‭ ‬و‭ ‬صریح‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬سرعت‭ ‬خیره‭ ‬کننده‌ای‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬آرکی‭ ‬تایپ‭ ‬تبدیل‭ ‬می‌شود‭. ‬این‭ ‬آرکی‭ ‬تایپ‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬پروژه‌های‭ ‬ساخته‭ ‬نشده‭ ‬پیدا‭ ‬نمود؛‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬برج‭ ‬تجارت‭ ‬شیراز‭ ‬اثر‭ ‬بهرام‭ ‬شیردل‭. ‬اشاره‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬نکته‭ ‬ضروری‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬گونه‭ ‬معماری،‭ ‬از‭ ‬حیث‭ ‬مفاهیم‭ ‬سازه،‭ ‬فناوری‭ ‬و‭ ‬غیره‭ ‬سرشار‭ ‬هستند،‭ ‬اما‭ ‬غنای‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬بازتولید‭ ‬شهر‭ ‬در‭ ‬لایه‌های‭ ‬دیگر‭ ‬می‌یابند‭. ‬زیبایی‌شناسی‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬دگرگون‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬درون‭ ‬جعبه‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬جعبه‭ ‬می‌رسد‭. ‬تأثیری‭ ‬که‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬دستاوردهای‭ ‬انرژی‭ ‬محور‭ ‬و‭ ‬پارامتریک‭ ‬در‭ ‬آثار‭ ‬متأخر‭ ‬سانتیاگو‭ ‬کالاتراوا‭ (‬ترنینگ‭ ‬تورسو‭)‬،‭ ‬نورمن‭ ‬فاستر‭ (‬سوئیس‭ ‬رِ‭)‬،‭ ‬کن‭ ‬یینگ‭ (‬مناره‭ ‬مسیناژ‭)‬،‭ ‬رنزو‭ ‬پیانو‭ (‬برج‭ ‬لندن‭)‬،‭ ‬مد‭ ‬آرکیتکتز‭ (‬برج‌های‭ ‬مطلق‭) ‬و‭ ‬دیگران‭ ‬دیده‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬نسل‭ ‬معماران‭ ‬معاصر‭ ‬نیز‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬دستاوردی‭ ‬پذیرفته‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬داده‌اند‭.‬

ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬تعاملی‭ ‬سیال‭ ‬با‭ ‬شهر‭ ‬به‭ ‬تمایز‭ ‬خویش‭ ‬نمی‌اندیشند؛‭ ‬آن‌ها‭ ‬به‭ ‬برابری‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬ترک‭ ‬فضاهای‭ ‬متمایز‭ ‬اقتصادی‭ ‬اشاره‭ ‬می‌کنند‭. ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬پر‭ ‬می‌شوند‭ ‬در‭ ‬لایه‌های‭ ‬متعدد،‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬بازتولید‭ ‬می‌کنند‭. ‬ساختمان‭ ‬بلند‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬کوتاه‌ترین‭ ‬فاصله‭ ‬از‭ ‬انسان‭ ‬معاصر‭ ‬قرار‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬شهر‭ ‬در‭ ‬فواصلی‭ ‬کوتاه،‭ ‬بارها‭ ‬و‭ ‬بارها،‭ ‬ساخته‭ ‬می‌شود‭.‬


‭ ‬بلند‭ ‬همه‭ ‬چیز‭ ‬است‭. ‬

تایم‭ ‬لپسِ‭ ‬پروژه‭ ‬وست‭ ‬57‭ ‬اثر‭ ‬بیورک‭ ‬اینگلز‭ ‬در‭ ‬فضاهای‭ ‬مجازی‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬می‌چرخد،‭ ‬در‭ ‬نیویورک‭ ‬هذیانی‭ ‬آرامشی‭ ‬برقرار‭ ‬است‭. ‬ساختمانی‭ ‬نه‭ ‬چندان‭ ‬بلند‭ ‬با‭ ‬حیاطی‭ ‬وسیع‭ ‬در‭ ‬مرکزش‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬جعبه‌های‭ ‬نیویورکی‭ ‬چشمک‭ ‬می‌زند‭. ‬سال‌هاست‭ ‬در‭ ‬غرب،‭ ‬ساختمان‭ ‬متمایز‭ ‬بلندی‭ ‬ساخته‭ ‬نشده‭ ‬است‭. ‬هر‭ ‬آنچه‭ ‬در‭ ‬نیویورک‭ ‬ساخته‭ ‬شده،‭ ‬اجسادی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬زور‭ ‬فناوری،‭ ‬سرپا‭ ‬نگه‭ ‬داشته‭ ‬شده‌اند؛‭ ‬تابوت‌هایی‭ ‬عمودی‭.‬

معماران‭ ‬بزرگ‭ ‬دنیا‭ ‬آثار‭ ‬بلند‭ ‬متمایز‭ ‬خویش‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬گوشه‭ ‬دیگری‭ ‬از‭ ‬دنیا‭ ‬می‌سازند‭. ‬ساختمان‭ ‬تلویزیون‭ ‬ملی‭ ‬چین،‭ ‬مناره‭ ‬مسیناژ،‭ ‬برج‭ ‬خلیفه‭ ‬و‭ ‬برج‭ ‬کینگدام‭ ‬ریاض‭ ‬که‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬حیث‭ ‬ارتفاع‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬حیث‭ ‬دستاورد‌های‭ ‬معمارانه‭ ‬شهرتی‭ ‬جهانی‭ ‬یافته‌اند،‭ ‬همه‭ ‬در‭ ‬شرق‭ ‬جهان‭ ‬قرار‭ ‬دارند؛‭ ‬نیویورک‭ ‬تبدار‭ ‬تشنه‭ ‬آبی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بسیار‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬دور‭ ‬است‭.‬

جهان‭ ‬معاصر‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬دژاوویی‭ ‬دیگر‭ ‬است،‭ ‬تصویری‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬شرق‭ ‬جهان‭ ‬آغاز‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬توکیو‭ ‬و‭ ‬شانگهای،‭ ‬پکن‭ ‬و‭ ‬سئول‭ ‬شهرهایی‭ ‬هستند‭ ‬انباشته‭ ‬از‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬بلند،‭ ‬از‭ ‬زوایایی‭ ‬شبیه‭ ‬نیویورک‭. ‬برج‌های‭ ‬متقاطع‭  ‬اثر‭ ‬گروه‭ ‬بیگ،‭ ‬برج‭ ‬های‭ ‬دوقلو‭  ‬از‭ ‬ام‭ ‬وی‭ ‬آر‭ ‬دی‭ ‬وی‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬پروژه‭ ‬لینکِد‭ ‬هیبرید‭ ‬اثر‭ ‬استیون‭ ‬هال‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬ایده‭ "‬شهری‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬شهری‭ ‬دیگر‭"  ‬در‭ ‬طراحی‭ ‬بلند‭ ‬مرتبه‌ها‭ ‬تغییر‭ ‬ایجاد‭ ‬کرده،‭ ‬همگی‭ ‬اشاره‌ای‭ ‬به‭ ‬مفهوم‭ ‬بازتولید‭ ‬گره‌های‭ ‬شهری‭ ‬دارند‭.‬

بلند‭ ‬مرتبه‌ها‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬نشانه‌ی‭ ‬شهری‭ ‬بودن‭ ‬رهایی‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬تقریبا‭ ‬تمامی‭ ‬بلوک‌های‭ ‬شهری‭ ‬ترفیع‭ ‬یافته‌اند‭. ‬بالکن‌های‭ ‬متعدد‭ ‬در‭ ‬ارتفاع‌های گوناگون‭ ‬انسان‭ ‬معاصر‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬دعوت‭ ‬می‌کنند‭. ‬کلان‭ ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬پیوند‭ ‬با‭ ‬فضای‭ ‬مجازی‭ ‬در‭ ‬جهانی‭ ‬سیال‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬گره‭ ‬خورده‌اند‭. ‬گره‌های‭ ‬واقعی‭ ‬و‭ ‬مجازی‭ ‬شهری،‭ ‬هندسه‭ ‬تازه‌ای‭ ‬را‭ ‬تعریف‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬کلان‭ ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬لایه‭ ‬های‭ ‬متعدد‭ ‬بازتعریف‭ ‬می‌شوند‭. ‬دیگری‭ ‬خبری‭ ‬از‭ ‬متروپولیس‭ ‬فریتز‭ ‬لانگ‭ ‬نیست،‭ ‬کلان‭ ‬شهرها‭ ‬برج‌های‭ ‬بابلی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬انسان‌ها،‭ ‬بی‭ ‬زبان‭ ‬مشترک‭ ‬ولی‭ ‬با‭ ‬هندسه‌ی‭ ‬مشترک‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هم‭ ‬زندگی‭ ‬می‌کنند،‭ ‬بابلی‭ ‬که‭ ‬ایناریتو‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بستر‭ ‬روایت‌های‭ ‬خویش‭ ‬می‌کند‭. ‬

پروژه‌ی‭ ‬های‭ ‬لاین‭ ‬از‭ ‬دیلر‭ ‬و‭ ‬اسکوفیدیو‭ ‬و‭ ‬رنفرو‭ ‬در‭ ‬نیویورک‭ ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬نام‭ ‬خویش‭ ‬نیز‭ ‬با‭ ‬ایهام‭ ‬به‭ ‬بلندی‭ ‬اشاره‭ ‬می‌کند،‭ ‬گره‌های‭ ‬شهری‭ ‬نیویورک‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬می‭ ‬دوزد‭. ‬این‭ ‬پروژه‭ ‬که‭ ‬فاز‭ ‬سوم‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬اجراست،‭ ‬در‭ ‬ترازی‭ ‬دیگر‭ ‬نیویورک‭ ‬را‭ ‬دوباره‭ ‬می‌سازد؛‭ ‬ادراکی‭ ‬تازه‭ ‬از‭ ‬شهر‭. ‬همچون‭ ‬دستمال‭ ‬مرطوبی‭ ‬بر‭ ‬پیشانی‭ ‬نیویورک،‭ ‬تب‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬کاهش داده‭ ‬و‭ ‬های‭ ‬لاین،‭ ‬خط‭ ‬شروع‭ ‬این‭" ‬بلند‭ ‬مرتبگی‭ ‬سیا‭"  ‬است‭ ‬و‭ ‬نیویورک،‭ ‬توازن‭ ‬میان‭ ‬کوتاه‭ ‬و‭ ‬بلند‭ ‬را‭ ‬فهمیده‭ ‬است‭.‬

به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬که‭ ‬جهان،‭ ‬آماده‭ ‬پدید‭ ‬آمدن‭ ‬شهرهای‭ ‬سیال‭ ‬شده،‭ ‬شهرهایی‭ ‬که‭ ‬چرنیخف‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬تخیل‭ ‬می‌کرد‭. ‬در‭ ‬جهان‭ ‬هتروتوپیا‭ ‬یی‭ ‬امروز،‭ ‬شهرها‭ ‬در‭ ‬لایه‌های‭ ‬مختلف‭ ‬محلی،‭ ‬منطقه‌ای،‭ ‬ملی‭ ‬و‭ ‬جهانی‭ ‬بازتولید‭ ‬می‌شوند‭. ‬شهرهایی‭ ‬مرئی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬تناظر‭ ‬با‭ ‬شهرهای‭ ‬نامرئی‭ ‬ایتالوکالوینو،‭ ‬ادبیات‭ ‬معماری‭ ‬جهان‭ ‬آینده‭ ‬را‭ ‬خواهند‭ ‬ساخت‭.‬

شاید‭ ‬بلند‭ ‬بودن‭ ‬در‭ ‬معماری‭ ‬جهان‭ ‬آینده،‭ ‬یک‭ ‬ضرورت‭ ‬ناخواسته‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬رویارویی‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬تسلط‭ ‬به‭ ‬فناوری،‭ ‬زیبایی‌شناسی‌های‭ ‬نوین‭ ‬و‭ ‬مسئله‭ ‬انرژی،‭ ‬شناخت‭ ‬عمیقی‭ ‬از‭ ‬هندسه‭ ‬لایه‭ ‬لایه‌ای‭ ‬سیال‭ ‬می‌طلبد‭. ‬این‭ ‬شناخت‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬امتداد‭ ‬آن‭ ‬ساختن‭ ‬شهرهای‭ ‬آینده،‭ ‬دویدن‭ ‬روی‭ ‬تیغ‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬معمار‭ ‬آینده،‭ ‬یک‭ ‬بلید‭ ‬رانر‭.‬


منابع‭ ‬

Cooke,Catherine (1984), The Russian Avant-Garde: Art and Arcihtecture,AD Profile, st Martins Press.

Dehaene, Michiel & De Cauter, Lieven ( 2008),Heterotopia and the City: Public Space in a Postcivil Society, Taylor & Francis Ltd, London, United Kingdom.

Jencks, Charles (1977),The Language of Post-Modern Architecture, Rizzoli New York.

Jencks, Charles (2005),The Iconic Building, Rizzoli New York.

Koolhaas, Rem (1978), Delirious New York, A Retroactive Manifesto for Manhattan,The Monacelli Press, New York.

Koolhaas, Rem(1995), Generic City, The Monacelli Press, New York.

Nakamura, Toshio(1988), Architecture and Urbanism Journal (A+U),American High-Rise Buildings, Yoshio Yoshida, a+u publishing Co.,Ltd,Tokyo,Japan.

Sadler, Simon(2005), Archigram: Architecture Without Arcitecture, MIT Press.




 

 


چاپ